Mùa mưa bão đang đến gần, được coi là một phép thử khắc nghiệt đối với những cấu trúc đất vừa được gia cố và cả tiến độ của dự án được đầu tư hơn 225 tỷ đồng.
Những bờ thành trước thử thách của mưa bão
Cái nắng đầu tháng 9 phủ xuống Thành cổ Diên Khánh một màu vàng gắt. Men theo những tuyến thành đất, những mái ta-luy mới đắp cao, dốc hiện rõ từng lớp đất. Ở nhiều đoạn, màu xanh của cỏ chưa kịp phủ kín. Những mảng đất mới vẫn trơ mình dưới trời, phía chân thành là hệ thống hộ thành hào vừa được nạo vét.
Vẻ ngoài ngổn ngang của một đại công trường đang trong giai đoạn nước rút càng trở nên đáng lo khi mùa mưa bão đã cận kề.
Ở vùng đất ven sông Cái, những trận mưa lớn có thể xuất hiện nhanh và dồn dập. Nước từ mái thành đất chưa được bảo vệ nếu không được thoát kịp thời có thể tạo dòng chảy, gây xói chân, khoét mái, cuốn trôi lớp đất mới đắp. Với một công trình mà đất chính là vật liệu cấu thành di tích, mỗi mét thành bị xói lở không chỉ là một phần khối lượng xây dựng mất đi mà còn đặt ra câu hỏi về chất lượng và tính bền vững của công tác trùng tu.
Nhiều người dân sống gần khu vực thành cổ bày tỏ lo lắng: thành đất vừa đắp mà để trơ như vậy, nếu mưa lớn kéo dài rất dễ bị xói lở. Khi ấy, tiền của và công sức đầu tư để phục hồi di tích lại có nguy cơ bị thiên nhiên cuốn đi. Nỗi lo ấy không phải không có cơ sở.
Thành cổ Diên Khánh được chúa Nguyễn Phúc Ánh cho khởi dựng năm 1793 theo mô hình kiến trúc quân sự Vauban-một kiểu thành lũy phổ biến ở Tây Âu trong thế kỷ XVII, XVIII và từng được vận dụng tại Việt Nam. Hơn hai thế kỷ trôi qua, công trình trở thành một trong những dấu tích quân sự đặc biệt còn hiện hữu trên vùng đất Khánh Hòa.
Vì vậy, trùng tu Thành cổ Diên Khánh luôn phải đứng giữa hai yêu cầu: phải gia cố để di tích đủ sức chống chọi với thời gian, nhưng đồng thời phải bảo vệ tối đa tính chân xác và những yếu tố gốc của di tích. Bởi, một hạng mục xây dựng có thể làm lại; song những yếu tố gốc của di tích nếu bị biến dạng, tổn thương hoặc mất đi thì rất khó có thể phục hồi nguyên trạng.
Theo ông Nguyễn Thanh Hiến, Giám đốc Ban Quản lý dự án Phát triển tỉnh Khánh Hòa, đối với hạng mục hộ thành hào và tuyến thành đất, nhà thầu đang triển khai trồng cỏ theo khối lượng được duyệt trong hồ sơ thiết kế. Lớp cỏ không chỉ tạo cảnh quan mà còn góp phần liên kết bề mặt mái ta-luy, hạn chế xói lở.
Tuy nhiên, theo ghi nhận tại công trường ngày 7/9 cho thấy, trên nhiều đoạn tuyến thành đất, lớp cỏ vẫn chưa phủ kín. Một số khu vực còn ngổn ngang đất đá, khiến yêu cầu bảo vệ mái thành trước những trận mưa lớn trở thành vấn đề cấp thiết.
Theo người dân địa phương, hệ thống xử lý nước thải sinh hoạt vẫn chưa hoàn thiện, trong khi nước thải có nguy cơ chảy vào khu vực hộ thành hào. Nếu không được kiểm soát, nguy cơ ô nhiễm không chỉ ảnh hưởng đến cảnh quan mà còn có thể tác động đến không gian di tích sau khi được đầu tư tôn tạo.
25% khối lượng còn lại và bài toán mặt bằng
Khởi công từ tháng 12/2024, dự án trùng tu, tôn tạo Thành cổ Diên Khánh có tổng mức đầu tư sau điều chỉnh hơn 225,5 tỷ đồng, với mục tiêu hoàn thành trong năm 2026.
Đến nay, nhiều hạng mục quan trọng, như: Hộ thành hào, trạm bơm, cầu Cổng Hậu, đường bê tông và hệ thống thoát nước mưa được triển khai. Tổng sản lượng toàn dự án ước khoảng 75%, cho thấy công trường đã đi qua phần lớn chặng đường. Nhưng 25% khối lượng còn lại lại là phần việc không dễ giải quyết đơn thuần bằng cách tăng thêm nhân lực hay máy móc, bởi điểm nghẽn nằm ở mặt bằng.
Để thực hiện dự án, địa phương phải giải phóng gần 7,5ha đất của 122 hộ dân. Đến nay, hơn 7,2ha đã được thu hồi, nhưng diện tích thực tế đủ điều kiện để nhà thầu tổ chức thi công mới khoảng 6,7ha.
Mặt bằng bàn giao không liền mạch, nhiều nơi vẫn tồn tại tình trạng phần đất đã giải tỏa xen kẽ với phần đất chưa giải tỏa, vì thế bị chia cắt thành những mảng rời rạc, khiến việc tổ chức thi công khó khăn, kéo dài thời gian và làm giảm hiệu quả sử dụng nhân lực, thiết bị.
Đáng chú ý, một số hộ dân dù đã nhận tiền bồi thường nhưng chưa thể di dời do còn chờ xây dựng nhà tại khu tái định cư. Hệ quả là các khu vực như Công viên số 1, Công viên số 2 và khu vực cổng phía nam chưa thể triển khai đồng bộ, khiến cho tiến độ tổng thể bị kéo lùi.
Những người làm dự án hẳn chưa quên mùa mưa lũ cuối tháng 11/2025. Nước lũ tràn về từng gây thiệt hại, cuốn trôi và làm hư hỏng máy móc, vật tư, ảnh hưởng đến nhiều hạng mục đang thi công. Ký ức về một mùa mưa chưa xa vì thế đang trở thành lời cảnh báo khi mùa mưa bão năm nay đang đến gần.
Thời gian thuận lợi cho thi công trước mùa mưa không còn nhiều. Mỗi ngày nắng là một ngày công trường có thêm điều kiện hoàn thiện những hạng mục dễ bị tổn thương trước thiên tai, nhất là tuyến thành đất và hệ thống thoát nước.
Theo Ban Quản lý dự án Phát triển tỉnh Khánh Hòa, công trường hiện tập trung thi công trên phần mặt bằng đã được bàn giao, trong đó có các hạng mục hộ thành hào, trạm bơm, tuyến thành đất, cầu Cổng Hậu;…
Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa đã phê duyệt điều chỉnh dự án tại Quyết định số 328/QĐ-UBND ngày 28/1/2026 và phê duyệt thiết kế bản vẽ thi công điều chỉnh tại Quyết định số 2628/QĐ-UBND ngày 29/7/2026.
Trên cơ sở đó, chủ đầu tư đang hoàn tất các thủ tục để triển khai phần khối lượng còn lại, đồng thời phối hợp Ủy ban nhân dân xã Diên Khánh và Chi nhánh Phát triển Quỹ đất khu vực Diên Khánh vận động các hộ dân còn lại sớm bàn giao mặt bằng.
Hiện, phương án thi công “cuốn chiếu” được đặt ra: có mặt bằng đến đâu, tập trung nhân lực, thiết bị thi công dứt điểm đến đó; đồng thời chủ động bảo vệ những hạng mục đã hoàn thành trước khi thời tiết diễn biến phức tạp. Đây là cách làm cần thiết trong bối cảnh quỹ thời gian đang bị thu hẹp. Nhưng với một di tích đặc biệt như Thành cổ Diên Khánh, cuốn chiếu về tiến độ không có nghĩa là được phép giản lược những yêu cầu khắt khe của bảo tồn.
Chạy đua với thời gian, nhưng không chạy đua với di sản
Trùng tu một di tích hơn hai thế kỷ tuổi chưa bao giờ chỉ là câu chuyện của máy móc, vật liệu và tiến độ. Mỗi mét thành đất, mỗi viên gạch, mỗi cổng thành đều mang trong mình một phần ký ức lịch sử. Vì vậy, áp lực hoàn thành dự án trong năm 2026 phải được đặt song hành với một yêu cầu cao hơn: đúng tiến độ nhưng phải đúng nguyên tắc bảo tồn.
Thành cổ Diên Khánh tồn tại đến hôm nay không chỉ nhờ những gì con người xây dựng, mà còn nhờ khả năng thích ứng với thời gian và sự gìn giữ của nhiều thế hệ.
Thế hệ hôm nay không chỉ có trách nhiệm sửa chữa những gì đã xuống cấp. Quan trọng hơn, phải trao lại cho thế hệ mai sau một di sản được bảo tồn chân xác, bền vững và còn nguyên khả năng kể câu chuyện của quá khứ.
Bởi vậy, trước mùa mưa bão, những mái thành đất mới đắp cần sớm được bảo vệ; hệ thống thoát nước phải vận hành hiệu quả; những khu vực còn ngổn ngang cần được xử lý; mặt bằng phải được tháo gỡ để công trường không tiếp tục bị chia cắt. Không thể để những hạng mục đã được đầu tư bằng nguồn lực lớn tiếp tục phơi mình trước rủi ro chỉ vì chậm một bước trong khâu hoàn thiện.
Việc về đích không thể chỉ được đo bằng phần trăm khối lượng xây dựng, thước đo cuối cùng phải là một di tích được hồi sinh nhưng không mất đi hồn cốt lịch sử; được khang trang nhưng không xóa nhòa dấu tích thời gian; được gia cố để trường tồn nhưng vẫn giữ được tính chân xác của một công trình đã đứng đó hơn 230 năm, đòi hỏi phải là một cuộc chạy đua tỉnh táo, khoa học và đầy trách nhiệm. Chạy đua để thắng mùa mưa, tháo gỡ điểm nghẽn tiến độ, nhưng tuyệt đối không chạy đua bằng mọi giá với chính di sản.
Bởi điều mà hôm nay cần giữ lại vừa là những bờ thành đứng vững sau mùa mưa bão và là hồn cốt của Thành cổ Diên Khánh-một phần ký ức lịch sử của vùng đất Khánh Hòa cho những thế hệ mai sau.
NGUYỄN TRUNG - HƯƠNG XUÂN