Tháp cổ Chót Mạt, tọa lạc giữa cánh đồng lúa xanh mướt tại xã Thạnh Bình, tỉnh Tây Ninh, là một trong ba tháp cổ hiếm hoi thuộc nền văn hóa Óc Eo còn sót lại ở Nam Bộ, cùng với tháp Bình Thạnh (Tây Ninh) và tháp Vĩnh Hưng (Cà Mau). Công trình kiến trúc độc đáo này không chỉ là điểm nhấn lịch sử mà còn là minh chứng sống động cho một nền văn minh rực rỡ đã từng tồn tại.
Được các nhà khảo cổ học biết đến và nghiên cứu từ đầu thế kỷ XX, tháp Chót Mạt được xác định xây dựng vào khoảng thế kỷ VIII, thuộc thời kỳ hậu Óc Eo. Trải qua hơn 1.200 năm thăng trầm của lịch sử, tháp vẫn sừng sững giữa đất trời Tây Ninh, kiên cường lưu giữ những giá trị văn hóa cổ xưa.
Tháp Chót Mạt được xây dựng trên một gò đất cao, với mặt bằng khoảng 5m x 5m và chiều cao hơn 10m. Công trình có bốn mặt quay về các hướng Đông, Tây, Nam, Bắc, trong đó cửa chính hướng về phía Đông.
Điểm đặc biệt của tháp Chót Mạt là những phù điêu chạm nổi tinh xảo trên mặt ngoài, khắc họa hình ảnh hoa lá, chim muông, thần linh... Những họa tiết này không chỉ mang giá trị nghệ thuật cao mà còn tái hiện một cách chân thực đời sống và tín ngưỡng của cư dân Phù Nam xưa.
Tháp được xây dựng bằng gạch nung và đá, xếp chồng khít lên nhau mà không sử dụng bất kỳ chất kết dính nào. Kỹ thuật xây dựng độc đáo này đã giúp công trình đứng vững qua hàng nghìn năm, gần như không để lộ kẽ hở giữa các viên gạch, phiến đá.
Với hơn 1.200 năm tuổi, tháp Chót Mạt vẫn giữ được nhiều nét kiến trúc và kết cấu cổ kính, trở thành một điểm đến hấp dẫn, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước đến tham quan, tìm hiểu về lịch sử và văn hóa.
Bên trong lòng tháp là không gian hình vuông, với các lớp gạch xếp chồng, thu nhỏ dần về phía trên. Kết cấu gạch được ghép khít, gần như không để lộ khe hở, dù phần chóp tháp hiện không còn nguyên vẹn.
Phía trên cổng ra vào tháp, những lớp gạch được xếp chồng đối xứng, thu dần về phía trên, tạo thành hình tam giác, góp phần tạo nên nét đặc trưng trong kiến trúc của tháp Chót Mạt.
Những phù điêu hoa lá, hình người, thần linh, chim muông chạm nổi trên tường tháp Chót Mạt vẫn lưu giữ dấu ấn nghệ thuật của cư dân cổ. Trải qua hàng nghìn năm, những mảng gạch phủ rêu phong càng làm nổi bật vẻ cổ kính và uy nghi của công trình.
Khu tháp Chót Mạt ban đầu gồm hai ngôi đền. Đền chính còn tương đối nguyên vẹn, trong khi công trình phía Bắc đã sụp đổ hoàn toàn, chỉ còn lại nền móng và những mảng tường gạch đổ nát, lưu dấu tích của một công trình cổ.
Với những giá trị lịch sử và kiến trúc đặc biệt, ngày 23/7/1993, tháp Chót Mạt đã được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.
Mới đây, UBND xã Thạnh Bình đã tổ chức khởi công tu bổ, phục hồi di tích kiến trúc nghệ thuật tháp Chót Mạt. Các hạng mục tu bổ khuôn viên và tường rào của khu di tích đang được công nhân khẩn trương thi công, nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của di sản quý báu này.
Vị trí tháp Chót Mạt tại xã Thạnh Bình, tỉnh Tây Ninh (Đồ họa: An Huy).