Không gian vũ trụ từ lâu không còn là một khái niệm trừu tượng chỉ xuất hiện trong sách giáo khoa hay các phòng thí nghiệm kín cổng cao tường, mà đã thực sự trở thành một mặt trận chiến lược quyết định vị thế kinh tế, an ninh của mỗi quốc gia trong kỷ nguyên mới.
Tuy nhiên, một rào cản lớn đang đặt ra cho Việt Nam là đội ngũ nhân lực, đặc biệt là nguồn nhân lực trẻ làm việc trong lĩnh vực Không gian Vũ trụ của nước ta hiện nay còn rất mỏng.
Báo Dân trí đã có cuộc trò chuyện chuyên sâu với PGS.TS Đỗ Quốc Tuấn, Giám đốc Chương trình đào tạo Vật lý thiên văn và Khoa học dữ liệu không gian, Đại học Phenikaa để cùng phân tích bức tranh đào tạo nhân lực vũ trụ.
Tự lực trong đào tạo công nghệ vũ trụ
PGS.TS Đỗ Quốc Tuấn, Giám đốc Chương trình đào tạo Vật lý thiên văn và Khoa học dữ liệu không gian, Đại học Phenikaa.
Thưa ông, những chính sách và nghị quyết được ban hành gần đây đã khẳng định tầm nhìn chiến lược của Đảng và Nhà nước đối với việc khai thác hiệu quả không gian vũ trụ Quốc gia cũng như thúc đẩy hợp tác quốc tế. Đặt trong bối cảnh đó, việc tập trung phát triển nguồn nhân lực trẻ ngay tại thời điểm này mang ý nghĩa đón đầu như thế nào đối với vị thế của Việt Nam trên bản đồ công nghệ vũ trụ toàn cầu?
- Lĩnh vực Không gian Vũ trụ ngày nay đã vượt ra ngoài phạm vi nghiên cứu học thuật thuần túy. Nó đóng vai trò ngày càng quan trọng và có sức ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều khía cạnh cốt lõi của một quốc gia: từ khoa học, khí hậu, môi trường cho đến kinh tế, sản xuất, an ninh, an toàn và rộng hơn là sự tồn vong của mỗi dân tộc.
Tuy nhiên, thực tế khách quan là đội ngũ nhân sự trẻ hoạt động trong ngành không gian vũ trụ của nước ta vẫn còn rất mỏng, phần lớn do những rào cản từ lịch sử để lại.
Để xây dựng một lực lượng nhân lực nội tại đủ sức gánh vác các yêu cầu mới, Việt Nam không thể chỉ dựa vào các mô hình cũ. Chúng ta cần thiết lập thêm nhiều trung tâm nghiên cứu và đào tạo chuyên sâu về lĩnh vực này ngay trong nước.
Tất nhiên, chúng ta vẫn sẽ tiếp tục duy trì phương thức truyền thống hiệu quả từ trước đến nay là gửi những sinh viên ưu tú nhất đi học tập tại các quốc gia có nền khoa học - công nghệ không gian vũ trụ hàng đầu như: Nga, Pháp, Nhật Bản, Hoa Kỳ hay Ấn Độ.
Nhưng có một thực tế mà chúng ta phải thẳng thắn thừa nhận, các nền tảng khoa học và công nghệ lõi là những thứ cực kỳ khó tiếp cận hoặc chuyển giao từ nước ngoài. Do đó, nếu muốn đi dài hơi và khẳng định vị thế, Việt Nam bắt buộc phải tự chủ được các nền tảng khoa học và công nghệ lõi về Không gian Vũ trụ của chính mình.
Việc tập trung phát triển nguồn nhân lực trẻ ngay tại thời điểm này mang ý nghĩa đón đầu với vị thế của Việt Nam trên bản đồ công nghệ vũ trụ toàn cầu.
Tương lai của nhân loại sẽ chứng kiến cuộc cạnh tranh khốc liệt về không gian vũ trụ. Ở đó, các công nghệ tiên tiến nhất về thông tin liên lạc, hàng không vũ trụ và thăm dò ngoại hành tinh sẽ là công cụ để các cường quốc khẳng định sức mạnh và vị thế.
Bản đồ sinh sống của loài người chắc chắn sẽ không chỉ giới hạn ở bề mặt Trái Đất nữa, mà rất có thể sẽ mở rộng ra cả bề mặt Mặt Trăng hay Sao Hỏa. Việc chuẩn bị nguồn nhân lực trẻ ngay từ bây giờ chính là bước đi quan trọng để Việt Nam không bị bỏ lại phía sau trong cuộc đua vĩ đại này.
Giải oan cho nghề "trên trời"
Nhà vòm trình chiếu vũ trụ.
Để có đội ngũ nhân lực trẻ, một yếu tố quan trọng là có các học sinh mạnh dạn lựa chọn một ngành còn rất mới mẻ này cho con đường đại học của mình. Tuy nhiên, một thực tế là khi nhắc đến Vật lý thiên văn hay Khoa học không gian, nhiều phụ huynh và học sinh vẫn mang tâm lý e ngại.
Họ lo lắng đây là ngành học "trên trời", khó tìm việc làm tại Việt Nam. Ông chia sẻ thế nào về định kiến này?
- Sự băn khoăn của các bậc phụ huynh và học sinh là hoàn toàn dễ hiểu. Vật lý thiên văn là một ngành học có lịch sử cực kỳ lâu đời trên thế giới nhưng ở Việt Nam thì còn quá mới mẻ.
Nhìn từ bề ngoài, nhiều người thường có định kiến rằng đây là một lĩnh vực xa vời, không trực tiếp tạo ra của cải vật chất hay giá trị kinh tế tức thời, mà chỉ nhằm thỏa mãn trí tò mò của con người về các vì sao.
Thế nhưng, nếu chịu khó suy nghĩ sâu sắc hơn, chúng ta sẽ thấy toàn bộ cuộc sống của con người trên Trái Đất chịu tác động trực tiếp và liên tục từ Mặt Trăng, Mặt Trời cũng như bầu khí quyển.
Vật lý thiên văn là một ngành học có lịch sử cực kỳ lâu đời trên thế giới nhưng ở Việt Nam thì còn quá mới mẻ.
Chỉ cần một sự thay đổi tiêu cực nhỏ từ các yếu tố ngoài không gian này cũng có thể châm ngòi cho những hậu quả nghiêm trọng trên diện rộng, đe dọa cuộc sống của hàng triệu người.
Đó có thể là những trận đại hồng thủy, những đợt hạn hán khốc liệt kéo dài, hoặc gần gũi nhất trong thời đại số hóa hiện nay là hiện tượng nhiễu sóng, mất kết nối hoàn toàn của các thiết bị viễn thông, điện tử.
Chính vì vậy, những hiểu biết sâu sắc về Khoa học Không gian Vũ trụ là chìa khóa để Việt Nam tự phát triển các công nghệ lõi, từ đó chủ động dự báo và phòng tránh các tác động cực đoan từ vũ trụ. Khi nhìn nhận ở góc độ này, cơ hội nghề nghiệp trong lĩnh vực vũ trụ dành cho các bạn trẻ thực chất là vô cùng rộng mở.
Với tình trạng khan hiếm nhân lực trẻ trầm trọng trong ngành vũ trụ như hiện nay, những sinh viên chứng minh được năng lực hành động trong quá trình học chắc chắn sẽ được săn đón và có việc làm ngay khi cầm tấm bằng tốt nghiệp.
Dữ liệu lớn từ vũ trụ là lời giải cho bài toán trên mặt đất
Sự bùng nổ của kỷ nguyên dữ liệu lớn (Big Data) đang thay đổi mọi ngành nghề. Vậy việc khai thác và phân tích khối lượng dữ liệu khổng lồ thu về từ các vệ tinh có ý nghĩa thực tiễn thế nào đối với các bài toán dân sinh và phát triển hạ tầng tại Việt Nam hiện nay, thưa ông?
Dưới góc nhìn khoa học thuần túy, mọi thông tin dữ liệu dù mô tả hiện tượng gì đi chăng nữa thì cuối cùng cũng đều được số hóa thành các con số. Điều này có nghĩa là các quy trình, thuật toán để xử lý chúng đều chia sẻ chung một nền tảng toán học giống nhau.
Giải quyết bài toán dữ liệu lớn, theo chúng tôi nhận định, sẽ là một khía cạnh đặc biệt quan trọng của ngành.
Trong bối cảnh hiện đại, dữ liệu thiên văn được thu thập từ các vệ tinh hay kính thiên văn tiên tiến có dung lượng khổng lồ và cực kỳ phức tạp.
Để khai thác chúng, cần phải có các công cụ và thuật toán xử lý dữ liệu cấp cao. Vì vậy, chúng tôi đã thiết kế một chương trình đào tạo tích hợp: kết hợp thế mạnh bền bỉ của Khoa học truyền thống (Vật lý thiên văn) với sức mạnh của Khoa học mới nổi (Dữ liệu lớn - Big Data).
Khi đã làm chủ được tư duy và kỹ thuật xử lý dữ liệu thiên văn, chúng ta hoàn toàn có thể áp dụng nguyên vẹn những kiến thức, kỹ năng này sang các lĩnh vực dân sinh khác cũng đang rất cần giải bài toán dữ liệu lớn.
Điển hình là việc phân tích ảnh vệ tinh để giám sát biến đổi khí hậu, dự báo thiên tai, quản lý tài nguyên thiên nhiên, rừng, nguồn nước, hay xa hơn là thiết kế các giải pháp công nghệ cho quy hoạch đô thị thông minh.
Thế hệ “hạt nhân” làm chủ công nghệ vũ trụ
Thưa ông, năm 2026 đánh dấu một cột mốc đặc biệt khi Việt Nam lần đầu tiên đăng cai Kỳ thi Olympic Thiên văn học và Vật lý thiên văn quốc tế (IOAA) lần thứ 19. Liệu đây có phải là cú hích lớn để thúc đẩy niềm đam mê, từ đó tạo ra nguồn tuyển sinh đầu vào thực sự chất lượng cho các ngành khoa học vũ trụ?
Có thể khẳng định rằng, việc Việt Nam lần đầu tiên đăng cai Kỳ thi Olympic Thiên văn học và Vật lý thiên văn quốc tế (IOAA) lần thứ 19 vào năm 2026 là một dấu mốc cực kỳ lớn của nền Giáo dục Việt Nam.
Vệ tinh LOTUSat-1 được chế tạo tại Nhật Bản. (Ảnh: VNSC).
Sự kiện này mang nhiều tầng ý nghĩa sâu sắc, cả về mặt vị thế quốc tế lẫn sự chuyển biến nhận thức ở trong nước.
Trước hết, việc giành quyền đăng cai một kỳ thi học thuật uy tín bậc nhất thế giới thể hiện sự ghi nhận, tôn trọng và đánh giá cao của cộng đồng Thiên văn học, Vật lý Thiên văn quốc tế cũng như Ban điều hành quốc tế của cuộc thi IOAA dành cho những nỗ lực và năng lực tổ chức của Việt Nam.
Đồng thời, sự kiện này cũng là minh chứng rõ nét cho thấy sự nhìn nhận nghiêm túc, đúng đắn về tầm quan trọng của Thiên văn học và Vật lý thiên văn từ phía các cấp lãnh đạo Việt Nam.
Chúng tôi đặt kỳ vọng rất lớn rằng, thông qua hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ của sự kiện IOAA 19, lĩnh vực Thiên văn học và Vật lý Thiên văn vốn trước nay bị coi là xa lạ, khô khan sẽ được toàn xã hội biết đến rộng rãi và có cái nhìn cởi mở hơn.
Các bậc phụ huynh, các thầy cô giáo và đặc biệt là các bạn trẻ học sinh sẽ được tiếp cận với nhiều kênh thông tin chính thống, sâu sắc hơn về một lĩnh vực khoa học đầy thú vị, giàu tính khám phá và mở ra những cơ hội nghề nghiệp vô cùng rộng lớn trong tương lai.
Nhìn thẳng vào thực tế, lĩnh vực công nghệ không gian của Việt Nam vẫn đang đi sau rất nhiều quốc gia phát triển trên thế giới.
Trong tiến trình nỗ lực thu hẹp khoảng cách này, theo ông, những thế hệ sinh viên đầu tiên được đào tạo một cách bài bản, chính quy sẽ đóng vai trò "hạt nhân" như thế nào trong việc giúp đất nước tự chủ công nghệ vệ tinh, tối ưu hóa giám sát tài nguyên và bảo vệ vững chắc an ninh không gian quốc gia?
Đúng là chúng ta xuất phát sau và còn khoảng cách khá xa so với các cường quốc vũ trụ trên thế giới, nhưng Việt Nam đang sở hữu những tiền đề rất quan trọng để bứt phá.
Hiện nay, chúng ta đã có những chủ trương, quyết sách vô cùng đúng đắn và mạnh mẽ về mặt chính trị. Lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Chính phủ, cùng với Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Khoa học và Công nghệ đã và đang có những chỉ đạo sát sao, quyết liệt trong việc đầu tư cho các ngành Khoa học cơ bản, một trong những trọng tâm là Vật lý Thiên văn và Khoa học - Công nghệ Vũ trụ.
Chính sự hậu thuẫn mang tính chiến lược này là bệ đỡ vững chắc để chúng tôi đặt trọn niềm tin rằng, thế hệ sinh viên được đào tạo một cách bài bản, hệ thống ngày hôm nay chắc chắn sẽ đóng vai trò "hạt nhân" nòng cốt trong tiến trình hiện thực hóa mục tiêu giúp Việt Nam tự chủ về công nghệ vệ tinh, giám sát hiệu quả tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ an ninh không gian của tổ quốc.
Tuy nhiên, để những "hạt nhân" này thực sự nảy mầm và phát huy được toàn bộ sức mạnh trí tuệ của mình, có một điều kiện tiên quyết mang tính quyết định.
Thế hệ trẻ rất cần nhận được sự đầu tư bài bản, sự trọng dụng kịp thời và sự ghi nhận xứng đáng. Nếu không có sự tin tưởng giao quyền và tạo bệ phóng từ thế hệ đi trước, tài năng của người trẻ sẽ rất khó được khai phá trọn vẹn để cống hiến cho đất nước.
Xin chân thành cảm ơn ông!
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước và Phu nhân thăm Nga, Pháp
Nhận lời mời của Tổng thống Liên bang Nga Vladimir Putin và Tổng thống Cộng hòa Pháp Emmanuel Macron, ngày 7/9, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Phu nhân Ngô Phương Ly và Đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam lên đường thăm cấp Nhà nước tới Liên bang Nga, thăm chính thức Cộng hòa Pháp và dự Hội nghị Thượng đỉnh Không gian vũ trụ tại Paris, Pháp.
Chuyến thăm diễn ra từ ngày 7 đến 12/9.