Lễ xuất quân Đoàn Thể thao Việt Nam tham dự Đại hội thể thao châu Á - Asiad 20 đã được tổ chức long trọng, đánh dấu mở đầu cho sự kiện thi đấu quốc tế lớn nhất của thể thao nước nhà trong năm nay. Sau những lời hứa quyết tâm và khí thế trước giờ lên đường, câu hỏi lớn nhất vẫn là: Thể thao Việt Nam có thể hy vọng điều gì tại đấu trường khắc nghiệt nhất châu lục?
Đoàn Thể thao Việt Nam dự Asiad 20 tại Aichi-Nagoya (Nhật Bản, từ 19/9-4/10) gồm 498 thành viên, trong đó có 348 vận động viên (VĐV) tranh tài ở 33 môn và phân môn. Mục tiêu được xác định là giành từ 4 huy chương vàng (HCV) trở lên, tức vượt thành tích tại Asiad 19 (xét về số HCV).
U23 Việt Nam sẵn sàng cho Asiad (Ảnh: VFF).
Asiad 20 được xem là dịp kiểm nghiệm thực chất vị trí của thể thao Việt Nam trong cuộc cạnh tranh ở cấp độ châu lục, đồng thời xác định chúng ta đang ở đâu trên hành trình hướng tới Olympic Los Angeles 2028.
Nếu chỉ nhìn từ những kỳ SEA Games gần đây, mục tiêu 4 HCV tại Asiad có thể tạo cảm giác hơi "khiêm tốn". Thể thao Việt Nam đã nhiều lần đứng trong nhóm đầu Đông Nam Á và thể hiện ưu thế ở nhiều môn thể thao. Nhưng SEA Games và Asiad vốn là 2 đấu trường hoàn toàn khác biệt.
Tại SEA Games, chương trình thi đấu chịu ảnh hưởng đáng kể bởi nước chủ nhà. Bên cạnh các môn Olympic còn có nhiều môn, nội dung mang tính khu vực. Xét về "bề rộng" các môn thể thao, Việt Nam có lẽ đã ngang ngửa với Thái Lan, nhỉnh hơn Indonesia và khá vượt trội so với các nền thể thao khác trong khu vực Đông Nam Á. Nhưng tại Asiad, tiêu chí đánh giá lại nằm ở "chiều sâu" các môn trọng điểm.
Tại Asiad 19 năm 2023, Việt Nam giành 3 HCV, 5 huy chương bạc (HCB), 19 huy chương đồng (HCĐ), xếp thứ 21 toàn đoàn và đứng thứ 6 Đông Nam Á (sau Thái Lan, Indonesia, Malaysia, Singapore và Philippines). Ba tấm HCV thuộc về bắn súng (Phạm Quang Huy nội dung súng ngắn hơi 10m), cầu mây (4 người nữ) và karate (đội kata nữ).
Trước đó, tại Asiad 18 năm 2018, chúng ta từng giành 5 HCV (tính cả tấm HCV điền kinh của Quách Thị Lan được điều chỉnh sau Đại hội).
Những con số ấy cho thấy thể thao Việt Nam chưa tạo được vị thế ổn định tại Asiad. Thành tích còn phụ thuộc nhiều vào một số cá nhân xuất sắc, vào phong độ tại một thời điểm và đôi khi cả sự thuận lợi của nội dung thi đấu. Trong bối cảnh đó, mục tiêu giành từ 4 HCV trở lên tại Asiad 20 trong mắt giới chuyên môn là vừa sức, và trên thực tế sẽ không hề dễ dàng.
Hy vọng của Việt Nam ở Asiad 20 tiếp tục được đặt vào các môn từng có khả năng tranh chấp huy chương châu Á như bắn súng, cầu mây, karate, wushu, rowing, canoeing, cử tạ, điền kinh, esports hay 1-2 môn võ khác như taekwondo, MMA.
Vấn đề ở chỗ, hầu hết các niềm "hy vọng vàng" ấy đều được đánh giá chỉ ở mức "50-50" mà thôi. Ở Asiad, khoảng cách giữa HCV và HCB, thậm chí là khoảng cách giữa HCV và… không có huy chương, đôi khi chỉ nằm trong một phát bắn, một đòn đánh hoặc một quyết định chiến thuật. Ngay cả những VĐV được đánh giá cao nhất cũng không có gì bảo đảm chắc chắn có thể giành "vàng" nếu không hoàn toàn vượt trội trước các đối thủ, đồng thời thể hiện được phong độ tốt nhất!
Sân vận động Paloma Mizuho là nơi diễn ra lễ khai mạc Asiad 2026 (Ảnh: Getty).
Lý do thể thao Việt Nam vẫn chưa thực sự bứt phá ở Asiad và Olympic không chỉ nằm ở chuyện thiếu tiền, mà cả ở sự phân bổ nguồn lực (vốn đã hạn chế). Trong một thời gian dài, thể thao Việt Nam phải căng mình thực hiện nhiều nhiệm vụ: Duy trì thành tích tại SEA Games, tranh chấp ở Asiad và tìm kiếm suất dự Olympic. Khi nguồn lực chưa đủ mạnh, việc đầu tư còn dàn trải khiến nhiều môn đạt trình độ khu vực nhưng chưa thể vượt ngưỡng châu lục.
Thể thao đỉnh cao hiện đại không thể chỉ trông chờ vào ý chí của VĐV và kinh nghiệm của huấn luyện viên (HLV). Muốn cạnh tranh huy chương Asiad, một VĐV phải được đặt trong cả hệ sinh thái chuyên nghiệp, từ tuyển chọn, dinh dưỡng, hồi phục, phòng ngừa chấn thương, phân tích dữ liệu, tâm lý thi đấu đến hệ thống thi đấu cọ xát quốc tế thường xuyên. Trong khi đó, không ít tuyển thủ Việt Nam vẫn thiếu những chuyến tập huấn dài hạn tại các trung tâm mạnh, số giải quốc tế chất lượng cao còn hạn chế.
Khoảng trống kế cận cũng là vấn đề đáng lưu ý. Một số môn từng đem lại thành tích lớn vẫn dựa vào những VĐV đã thi đấu qua nhiều kỳ đại hội. Khi trụ cột xuống phong độ hoặc giải nghệ, lực lượng phía sau chưa lập tức thay thế được. Thành tích vì thế dễ rơi vào chu kỳ "có rồi mất", thiếu đi tính bền vững cần thiết.
Không nên chỉ nhìn vào số HCV
HCV đương nhiên là thước đo quan trọng nhất tại một đại hội thể thao. Bảng xếp hạng toàn đoàn được quyết định trước hết bởi số HCV. Mục tiêu tối thiểu 4 HCV vì thế cần được theo đuổi bằng quyết tâm cao nhất.
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào HCV để đánh giá thành công hay thất bại của Đoàn Thể thao Việt Nam, chúng ta có thể bỏ qua những tín hiệu quan trọng hơn cho tương lai.
Một tấm HCB hoặc HCĐ của VĐV kỳ cựu mang ý nghĩa khác với huy chương của một tài năng trẻ mới lần đầu dự Asiad. Một vị trí trong nhóm 5 VĐV mạnh nhất của nội dung Olympic, đi kèm thông số chuyên môn tiệm cận thành tích huy chương, đôi khi lại có giá trị chiến lược hơn một HCV ở nội dung không thuộc chương trình Olympic.
Những tấm HCB, HCĐ tại Aichi-Nagoya lần này hoàn toàn có thể "đổi màu" trong tương lai nếu chủ nhân của chúng còn trẻ, có tiềm năng phát triển và tiếp tục được đầu tư đúng hướng.
Do đó, bên cạnh chỉ tiêu HCV, ngành TDTT Việt Nam cần đánh giá ASIAD 20 bằng một hệ tiêu chí rộng hơn: Việt Nam có bao nhiêu huy chương ở các nội dung Olympic? Bao nhiêu nội dung tiệm cận thông số huy chương Asiad và Olympic? Hay bao nhiêu gương mặt trẻ đủ khả năng bước vào nhóm tranh chấp huy chương châu Á trong 2-4 năm tới?
Asiad 20 diễn ra trước Olympic 2028 hai năm, đúng thời điểm để sàng lọc lực lượng tinh nhuệ nhất. Những VĐV có thành tích và tiềm năng tốt tại Nhật Bản chắc chắn sẽ được đưa vào nhóm đầu tư đặc biệt hướng tới Olympic 2028. Theo đó, mỗi VĐV trọng điểm đều cần có lộ trình riêng về chuyên gia, tập huấn, thi đấu quốc tế, dinh dưỡng, y sinh học và mục tiêu tăng trưởng thành tích qua từng giai đoạn cụ thể.
Chúng ta hiện đã có những điều kiện chính sách thuận lợi hơn đối với lực lượng thể thao thành tích cao. Quyết định 816/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình phát triển các môn thể thao trọng điểm chuẩn bị tham dự Asiad và Olympic giai đoạn 2026-2045 xác định 9 môn ưu tiên gồm bắn súng, bắn cung, cử tạ, xe đạp, đua thuyền, điền kinh, bơi, karate và cầu mây.
Nghị định 349/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 15/2, cũng nâng chế độ dinh dưỡng, tiền công, tiền thưởng và bổ sung nhiều chính sách đối với HLV, VĐV. Tất cả đều là những chuyển động tích cực. Tuy nhiên, cần thời gian để chính sách "thẩm thấu" xuống từng đội tuyển, từng địa phương, từng VĐV và tạo ra tác động thực chất. Vì thế, không thể đặt toàn bộ kỳ vọng đổi mới lên Asiad 20, khi phần lớn quá trình chuẩn bị cho Đại hội đã diễn ra trước thời điểm các chính sách mới được ban hành.
Điều quan trọng là sau ASIAD 20, những điều trông thấy ở Nhật Bản phải được chuyển hóa thành quyết định đầu tư cụ thể, thay vì khép lại bằng một bản tổng kết thành tích khô khan. Nói cách khác, Asiad không chỉ là sự kiện để… đếm huy chương mà cần là nơi đo chiều sâu của thể thao thành tích cao Việt Nam!
Tác giả: Nhà báo Hữu Bình là Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin – Truyền thông Thể dục Thể thao (Cục Thể dục Thể thao, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch). Ông từng có nhiều năm phụ trách Ban Nội dung của Báo Thể thao TP.HCM và Tạp chí Thể thao; Ủy viên Thường vụ Hội Thể thao điện tử và Giải trí Việt Nam.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!