1. Kỳ thi tuyển sinh lớp 10 làm cho học sinh phải học lệch
Trong giáo dục, có một quy luật tưởng như đơn giản nhưng tác động rất mạnh đến hành vi của người học và người dạy: thi gì thì học nấy; học gì thì dạy nấy; môn nào không được đánh giá thì trở thành môn học "cho có".
Thực tế tuyển sinh vào lớp 10 ở nhiều địa phương trong nhiều năm cho thấy, khi kỳ thi chủ yếu sử dụng Toán và Ngữ văn, hai môn này nghiễm nhiên trở thành tâm điểm của học sinh, phụ huynh và nhà trường.
Học sinh dành phần lớn thời gian để học Toán, Văn. Đây là miếng đất màu mỡ cho câu chuyện dạy thêm, học thêm tràn lan.
Khi học sinh không quan tâm những môn gọi là phụ thì giáo viên cũng gặp khó khăn trong việc tổ chức dạy học thực chất. Kết quả Toán, Văn được sử dụng để đánh giá thành tích tuyển sinh của nhà trường thì áp lực dồn vào giáo viên hai môn này.
Nhà trường sẽ ưu tiên thời gian, nhân lực và nguồn lực cho những môn quyết định kết quả tuyển sinh. Môn toán, văn rất được coi trọng còn các môn khác thì bị xem nhẹ.
Điều đáng lo ngại là sau nhiều năm học THCS, một số học sinh có thể đạt kết quả khá cao ở Toán và Ngữ văn nhưng kiến thức nền tảng về khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, công nghệ, tin học, ngoại ngữ và đời sống lại rất hạn chế.
Điều này đặt ra một câu hỏi căn bản: Nếu mục tiêu của giáo dục THCS là trang bị cho học sinh nền tảng kiến thức và năng lực phổ thông tương đối toàn diện, liệu một kỳ thi tuyển sinh chỉ đánh giá một vài lĩnh vực có vô tình làm lệch hướng quá trình giáo dục hay không?
2. Không thể yêu cầu giáo dục toàn diện bằng một cơ chế đánh giá không toàn diện
Chúng ta thường nói đến giáo dục toàn diện, phát triển phẩm chất và năng lực học sinh. Nhưng trên thực tế, hệ thống giáo dục luôn chịu tác động rất lớn của cơ chế kiểm tra, đánh giá và tuyển sinh.
Học sinh có xu hướng dành thời gian cho những gì quyết định tương lai trước mắt của mình. Phụ huynh cũng đầu tư cho những môn có ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả tuyển sinh. Nhà trường chịu áp lực về tỷ lệ và điểm số học sinh trúng tuyển. Giáo viên các môn thi chịu áp lực thành tích lớn hơn.
Đây không đơn thuần là vấn đề ý thức của học sinh hay trách nhiệm của giáo viên. Đó là phản ứng có tính hệ thống trước cơ chế đánh giá. Nếu xã hội muốn học sinh có kiến thức khoa học, chúng ta phải đánh giá kiến thức khoa học.
Nếu muốn học sinh hiểu lịch sử, địa lý và xã hội, những lĩnh vực ấy phải được đánh giá. Nếu muốn học sinh có năng lực công nghệ và kỹ năng số, năng lực đó cũng phải có vị trí trong chuẩn đầu ra. Nếu muốn học sinh có kiến thức phổ thông toàn diện, thì kiến thức toàn diện phải trở thành một phần có ý nghĩa trong cơ chế tuyển sinh.
Không thể vừa nói: "Tất cả các môn đều quan trọng" nhưng lại thiết kế một cơ chế mà học sinh có thể đạt mục tiêu quan trọng nhất bằng cách tập trung vào một vài môn.
3. Không nên giải quyết bằng cách bắt học sinh thi tất cả các môn
Một phản ứng dễ nghĩ tới là: nếu học sinh không học các môn khác thì hãy đưa tất cả các môn vào kỳ thi. Theo tôi, đây không phải giải pháp tối ưu. Nếu học sinh lớp 9 phải thi Toán, Văn, Vật lý, Hóa học, Sinh học, Lịch sử, Địa lý, Ngoại ngữ, Công nghệ, Tin học... chúng ta có thể giải quyết được phần nào tình trạng "không học", nhưng lại tạo ra một căn bệnh khác: học để thi.
Khi đó, học sinh sẽ học thêm, luyện đề, học mẹo ở tất cả các môn. Áp lực tuyển sinh vào lớp 10 có thể còn lớn hơn hiện nay. Mục tiêu của đổi mới không phải là thi nhiều hơn, mà là đánh giá đúng hơn.
4. Ba bài đánh giá trong tuyển sinh lớp 10
Tôi đề xuất tuyển sinh vào lớp 10 theo mô hình: Toán + Ngữ văn + Bài đánh giá kiến thức phổ thông. Trong đó, hai bài Toán và Ngữ văn tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong tuyển sinh. Bài thứ ba không nên gọi đơn giản là "môn thứ ba", mà nên gọi là "Bài đánh giá kiến thức và năng lực phổ thông".
Mục tiêu của bài này không phải tạo thêm một môn để học sinh luyện thi, mà là xác nhận rằng học sinh sau khi hoàn thành THCS có nền tảng kiến thức tối thiểu ở những lĩnh vực thiết yếu của đời sống.
5. Bài đánh giá kiến thức phổ thông gồm những gì?
Có thể thiết kế bài đánh giá theo các lĩnh vực: Khoa học tự nhiên: Vật lý, Hóa học, Sinh học. Khoa học xã hội: Lịch sử, Địa lý, Giáo dục công dân. Công nghệ và năng lực số: Công nghệ, Tin học, hiểu biết về dữ liệu, AI và an toàn số.
Ngoại ngữ: năng lực sử dụng ngoại ngữ ở mức phù hợp với chuẩn đầu ra THCS. Kiến thức đời sống: sức khỏe, môi trường, tài chính cá nhân, pháp luật và những vấn đề thiết yếu đối với một công dân trẻ.
Tuy nhiên, bài thi không nên chia thành hàng loạt môn nhỏ. Thay vào đó, nên sử dụng các tình huống thực tế và câu hỏi tích hợp. Ví dụ, một tình huống về sử dụng điện mặt trời trong gia đình có thể yêu cầu học sinh đọc bảng số liệu, tính điện năng, giải thích hiện tượng vật lý, nhận biết vấn đề môi trường, đánh giá hiệu quả kinh tế và sử dụng công cụ số để xử lý thông tin.
Một vấn đề thực tế có thể huy động kiến thức của nhiều môn. Đó mới là cách đánh giá năng lực thay vì kiểm tra khả năng ghi nhớ rời rạc từng môn học.
6. Muốn chống dạy thêm, học thêm, phải thay đổi cả cách ra đề
Nếu chỉ thay đổi số lượng môn thi mà vẫn ra đề theo hướng quá khó, quá rộng, nhiều câu hỏi mẹo hoặc vượt xa yêu cầu chương trình, thì việc học thêm, luyện thi vẫn tồn tại.
Do đó, ba bài thi cần tuân thủ một nguyên tắc: Đề thi phải đo được những gì học sinh được yêu cầu phải học, chứ không được tạo ra một chương trình luyện thi nằm ngoài chương trình giáo dục phổ thông.
Toán phải đánh giá năng lực toán học thực chất, không chạy theo những dạng bài mẹo. Ngữ văn phải đánh giá đọc hiểu, tư duy và khả năng diễn đạt, hạn chế học thuộc văn mẫu. Bài đánh giá tổng hợp phải tập trung vào kiến thức cốt lõi và khả năng vận dụng vào những tình huống quen thuộc của đời sống. Khi đề thi không tạo ra "bí quyết luyện thi", nhu cầu học thêm để đối phó với kỳ thi sẽ giảm.
7. Cũng phải thay đổi cách đánh giá các trường THCS
Đây là một mắt xích không thể bỏ qua. Nếu ngành giáo dục chỉ công bố tỷ lệ phần trăm học sinh: đỗ vào THPT; điểm Toán trung bình; điểm Ngữ văn trung bình; thứ hạng trường theo điểm tuyển sinh; thì vô hình trung chúng ta đang khuyến khích các trường tập trung vào Toán và Văn. Không thể trách nhà trường khi chính hệ thống đánh giá thành tích yêu cầu họ phải làm như vậy.
Do đó, chất lượng một trường THCS cần được đánh giá bằng một bộ chỉ số giáo dục toàn diện, chẳng hạn: kết quả tuyển sinh; mức độ đạt chuẩn kiến thức phổ thông; sự tiến bộ của học sinh so với đầu vào; năng lực khoa học; năng lực xã hội và công dân; năng lực số và công nghệ; ngoại ngữ; giáo dục thể chất, nghệ thuật; môi trường giáo dục và sự phát triển phẩm chất, năng lực.
Điểm Toán và Văn không thể đại diện cho chất lượng của toàn bộ một trường học.
Điểm quan trọng nhất của đề xuất này không nằm ở việc thêm một bài thi. Nó nằm ở thông điệp mà hệ thống giáo dục gửi tới học sinh. Hiện nay, nếu thông điệp là: "Muốn vào THPT, hãy học thật tốt Toán và Văn." thì học sinh sẽ hành động đúng như vậy. Nếu thông điệp trở thành: "Muốn vào THPT, em phải có năng lực Toán và Ngữ văn tốt, đồng thời phải có nền tảng kiến thức phổ thông về khoa học, xã hội, công nghệ và đời sống" thì cách học của học sinh sẽ thay đổi.
Và khi học sinh thay đổi, giáo viên phải thay đổi. Khi giáo viên thay đổi, nhà trường phải thay đổi. Đó chính là tác động của cơ chế đánh giá. 9. Từ "thi gì - học nấy" đến "xã hội cần gì – đánh giá cái đó". Có lẽ chúng ta cần nhìn nhận vấn đề từ một nguyên lý đơn giản: Cái gì được đánh giá nghiêm túc thì cái đó sẽ được học nghiêm túc; cái gì được học nghiêm túc thì giáo viên mới có điều kiện dạy nghiêm túc; cái gì được dạy nghiêm túc thì nhà trường mới đầu tư nghiêm túc.
Vì vậy, nếu mục tiêu của giáo dục phổ thông là tạo ra những con người có nền tảng kiến thức rộng, có khả năng tư duy, biết khoa học, hiểu xã hội, sử dụng công nghệ và có năng lực sống, thì cơ chế tuyển sinh cũng phải phản ánh mục tiêu ấy. Không thể yêu cầu học sinh học toàn diện bằng một kỳ thi chỉ đánh giá một phần của sự toàn diện.
Đổi mới thi tuyển sinh lớp 10 không nên chỉ là câu chuyện thi hai môn hay ba môn, thi tự luận hay trắc nghiệm. Câu hỏi lớn hơn là: Chúng ta muốn một học sinh tốt nghiệp THCS phải biết những gì? Nếu câu trả lời là kiến thức phổ thông toàn diện, thì những kiến thức đó phải được đưa vào chuẩn đánh giá. Bởi nếu không, chúng ta sẽ tiếp tục chứng kiến vòng luẩn quẩn: Thi gì – học nấy; học gì – dạy nấy; dạy gì – nhà trường đầu tư nấy.
Vì vậy, một phương án đáng được nghiên cứu là: thi tuyển sinh lớp 10 = Toán + Ngữ Văn + Bài đánh giá kiến thức và năng lực phổ thông.
Trong đó, Toán và Ngữ văn phục vụ tuyển chọn; bài đánh giá phổ thông bảo đảm rằng không một học sinh nào có thể hoàn thành THCS mà chỉ biết hai môn Toán và Ngữ văn.
Nếu làm được điều đó, chúng ta mới có cơ hội chuyển từ một nền giáo dục "học để thi" sang một nền giáo dục "học để có tri thức, năng lực và chuẩn bị cho cuộc sống".
Trần Xuân Lý