Nhiều người bảo, các thầy, cô giáo sẽ nhớ lũ học trò nghịch ngợm hơn đám ngoan hiền. Cái này đúng với lớp tôi, đúng với cả T. Xưa, T thuộc diện học sinh cá biệt, suốt ngày xuất hiện trong sổ đầu bài. Hết cấp III, cậu vào miền nam học, rồi lăn lộn kinh doanh đến lúc thành công như bây giờ. Lâu lâu về họp lớp, thầy cô nào cũng nhớ, nhắc chuyện của T.
Nếu lấy tiền bạc, vật chất làm thước đo, rõ ràng chúng tôi, những công chức, viên chức bình thường, đã ở phía sau rất xa so vị thế cậu bạn cá biệt ngày nào. Và đó cũng là thứ tạo nên cuộc tranh cãi không hồi kết về mục tiêu, lý tưởng đời người. Một bộ phận không nhỏ giới trẻ băn khoăn về việc mình học hành vất vả, ra trường vẫn chật vật sống bằng đồng lương ít ỏi. Trong khi đó, họ lại liên tục nghe chuyện bà bán xôi, bác bán trà chanh tậu nhà, mua xe.
“Học nhiều để làm gì?”, câu hỏi ấy bật ra giữa một thời đại khắc nghiệt về vật giá. Theo thống kê, người Việt Nam cần trung bình hơn 30 năm thu nhập (không chi tiêu) mới có thể mua nhà ở đô thị lớn. Manh nha đã có những bạn trẻ nản lòng, chọn cách “nằm thẳng” như giới trẻ nước láng giềng. Họ cho rằng, cái quan trọng nhất đời người là “sinh ở vạch đích” (cha mẹ giàu có, quyền lực), thứ nữa là vận may. Nỗ lực tự thân hầu như không thể chạm đến đỉnh cao.
Chuyện này không đơn lẻ, mà đã được lý giải dưới lăng kính khoa học với tên gọi “thiên kiến kẻ sống sót” (survivorship bias). Đây là một lỗi tư duy nhận thức tự nhiên của con người, khi chúng ta chỉ tập trung vào những trường hợp thành công hoặc còn tồn tại, rồi vô tình bỏ qua những trường hợp đã thất bại hoặc biến mất.
Thí dụ kinh điển của “thiên kiến kẻ sống sót” là những chiếc máy bay Mỹ trong Thế chiến II. Khi đó, chỉ huy quân đội Mỹ cho rà soát những vị trí máy bay trúng đạn nhiều nhất (thân, cánh, đuôi) để gia cố. Nhưng nhà toán học Abraham Wald đã chỉ ra một sự thật khác: Những chỗ lành lặn trên phi cơ trở về (như động cơ hay buồng lái) mới là nơi quyết định sinh tử. Khi bị bắn vào đó, chúng đã không bao giờ quay trở lại để được đếm các vết đạn.
Tương tự, người ta hay tôn vinh sự “dũng cảm bỏ học” của các tỷ phú như Bill Gates hay Mark Zuckerberg, nhưng quên mất rằng, có hàng vạn người cũng bỏ học như thế nhưng thất bại và không bao giờ được nhắc đến. Ngược lại, việc lấy một bộ phận cử nhân chật vật xin việc để gạt bỏ toàn bộ giá trị của sự học chính là cách đánh tráo khái niệm độc hại. Trong một nền kinh tế vận hành khốc liệt, số lượng người giữ được sự chủ động lâu dài nhờ học vấn bài bản vẫn chiếm tỷ lệ tuyệt đối. Chỉ là, họ không tạo ra những giai thoại giật gân để đám đông tung hô.
Việc tôn vinh những ngoại lệ để hoài nghi giá trị học vấn đánh trúng tâm lý thích ảo tưởng về đường tắt dẫn đến thành công. Tuy nhiên ngay cả với những ngoại lệ, sự đánh giá cũng không đầy đủ. Bill Gates hay Mark Zuckerberg bỏ học đại học, nhưng không hề ngừng học. Họ luôn phải tích lũy, trau dồi tri thức thực chiến ở “trường đời” và trong mọi hoạt động kinh doanh.
Học hành không phải con đường duy nhất để thành công, nhưng là cách tốt nhất và nhanh nhất. Tri thức không chỉ mang đến thành quả cho từng người, mà còn là nguồn sức mạnh nội tại của quốc gia, dân tộc. Nhận diện rõ “thiên kiến kẻ sống sót” để phản biện, định hướng cũng là cách để chúng ta nuôi dưỡng động lực vươn lên cho thế hệ chủ nhân đất nước sau này.
TRẦN KHÁNH