Thiết bị cảnh báo sớm phóng xạ

Lần đầu tiên tại Việt Nam, các nhà nghiên cứu thuộc Viện Khoa học và Kỹ thuật Hạt nhân chế tạo thành công thiết bị cảnh báo sớm phóng xạ có độ nhạy cao. Thiết bị giúp phát hiện nhanh những thay đổi bất thường của bức xạ, từ đó hỗ trợ cơ quan chức năng triển khai biện pháp ứng phó kịp thời. Thành quả này mở thêm hướng phát triển thiết bị quan trắc phù hợp hơn với điều kiện thực tế, nhu cầu quản lý an toàn hạt nhân trong nước. Về chức năng, hệ thống hoạt động tương tự một trạm quan trắc và cảnh báo bức xạ, nhưng được thiết kế với độ nhạy cao hơn nhờ sử dụng detector nhấp nháy. Detector này ghi nhận bức xạ, sau đó hệ thống xử lý dữ liệu để nhanh chóng truyền thông tin về trung tâm quản lý và điều hành. Nhờ khả năng kết nối, thiết bị không chỉ đo tại chỗ mà còn góp phần hình thành mạng lưới theo dõi bức xạ trên phạm vi rộng. Theo các nhà khoa học, nhiều cơ sở hạt nhân đã sử dụng hệ thống cảnh báo phóng xạ hiệu quả, nhưng phần lớn thiết bị trước đây phải nhập khẩu với giá thành cao. Những sản phẩm đó cũng chưa chắc phù hợp đầy đủ với điều kiện vận hành, hạ tầng kỹ thuật và nhu cầu quản lý cụ thể tại Việt Nam. Vì vậy, nhóm nghiên cứu của Viện Khoa học và Kỹ thuật Hạt nhân đặt mục tiêu tạo ra thiết bị trong nước, có khả năng đáp ứng thực tiễn hơn. Tiến sĩ Đặng Quang Thiệu, chủ nhiệm đề tài, cho biết thiết bị quan trắc và cảnh báo sớm phóng xạ có thể phát hiện nhanh diễn biến bất thường trong môi trường. Dữ liệu sau đó được truyền về trung tâm điều hành, đồng thời cung cấp thông tin cần thiết cho người dân khi nguy cơ bức xạ xuất hiện. Khoảng thời gian rút ngắn giữa phát hiện, truyền tin và ra quyết định có ý nghĩa quan trọng trong bảo đảm an toàn cộng đồng. Nhóm nghiên cứu đưa ra một tình huống cụ thể tại Ninh Thuận, nơi dữ liệu phóng xạ có thể được thiết bị truyền nhanh về Hà Nội thông qua mạng internet. Thông tin tập trung giúp nhà quản lý nắm tình hình từ xa, đánh giá diễn biến và đưa ra quyết sách phù hợp trong thời gian sớm nhất. Cách truyền dữ liệu này đặc biệt hữu ích khi khu vực xảy ra sự cố nằm cách xa trung tâm điều hành. Thiết bị cũng có thể ghi nhận nồng độ phóng xạ trong trường hợp nguồn phóng xạ phát tán từ Trung Quốc, sau đó kết hợp dữ liệu hướng gió để dự báo hướng di chuyển. Thông tin về nồng độ và hướng lan truyền giúp cơ quan chức năng chủ động hơn trong theo dõi, cảnh báo và tổ chức các biện pháp ứng phó cần thiết. Tuy nhiên, hệ thống được mô tả như công cụ quan trắc hỗ trợ quyết định, không thay thế toàn bộ quy trình đánh giá chuyên môn. So với những thiết bị cảnh báo trước đây, sản phẩm của nhóm nghiên cứu có khả năng nhận diện một số đồng vị đơn giản, đồng thời kết nối qua mạng internet. Hai đặc điểm này cho phép nhiều trạm quan trắc phối hợp thành một mạng lưới cảnh báo rộng lớn, thay vì chỉ cung cấp thông tin tại một điểm riêng lẻ. Kết quả thử nghiệm cho thấy sai số và các chỉ tiêu chất lượng của thiết bị tương đương thiết bị đối chứng của Đức cùng công nghệ nhập khẩu từ nước ngoài. Trong thời gian tới, thiết bị được định hướng đặt trong mạng lưới quan trắc quốc gia hoặc tại các trạm cảnh báo an toàn quanh nhà máy điện hạt nhân, lò phản ứng và cơ sở xử lý nhiên liệu hạt nhân. Bộ Khoa học và Công nghệ đánh giá cao đề tài, đồng thời ghi nhận tính ứng dụng thực tiễn của sản phẩm trong bối cảnh công nghệ hạt nhân đang phát triển trên thế giới. Với Việt Nam chuẩn bị xây dựng nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận, hệ thống cảnh báo nội địa có thể trở thành một thành phần quan trọng trong kế hoạch giám sát an toàn.