Thiếu dữ liệu phát thải, doanh nghiệp xuất khẩu có nguy cơ đội chi phí CBAM

Trong lộ trình thực thi Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu (CBAM), áp lực tuân thủ đang đổ dồn lên bộ phận tài chính và chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp xuất khẩu.

Động thái điều chỉnh giá trị phát thải mặc định tại Quy định thực thi (EU) 2026/1740, cùng chuỗi hướng dẫn chuyên sâu vừa được Ủy ban châu Âu công bố vào trung tuần tháng 8 cho thấy một thông điệp rõ ràng, đó là sự thiếu hụt dữ liệu phát thải thực tế sẽ được quy đổi trực tiếp thành gánh nặng chi phí bằng tiền.

Chuỗi rủi ro chi phí: Từ thiếu dữ liệu đến mức cộng thêm tới 30%

Theo phân tích của chuyên gia kinh tế Ulf Narloch từ Ngân hàng Quốc tế (WB), lượng phát thải trong CBAM được tính toán dựa trên lượng phát thải hàm chứa cụ thể (SEE) trên mỗi đơn vị hàng hóa thuộc 6 nhóm, gồm sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, hydro và điện. Về nguyên tắc chuẩn, con số này phải phản ánh lượng phát thải thực tế phát sinh tại nhà máy sản xuất, được giám sát, báo cáo và xác minh (MRV) theo đúng tiêu chuẩn kỹ thuật của EU.

Tuy nhiên, rủi ro tài chính phát sinh khi doanh nghiệp sản xuất không cung cấp được bộ dữ liệu thực tế đáp ứng đầy đủ yêu cầu khắt khe này. Khi đó, nhà nhập khẩu tại EU buộc phải sử dụng các "giá trị mặc định" do Ủy ban châu Âu ban hành theo từng quốc gia và mã hàng hóa.

Để thúc đẩy doanh nghiệp cung cấp dữ liệu thực, EU áp dụng cơ chế cộng thêm (mark-up) trực tiếp vào các giá trị mặc định. Cụ thể, đối với các ngành nhôm, xi măng và sắt thép, mức cộng thêm sẽ tăng lũy tiến từ 10% trong năm nay lên mức 30% vào năm 2028.

Riêng với ngành phân bón, do tính phức tạp của chuỗi cung ứng hóa chất, tỷ lệ cộng thêm tạm thời áp dụng ở mức 1%. Thậm chí, nếu dữ liệu nền của một quốc gia xuất khẩu không đủ độ tin cậy, EU sẽ áp giá trị mặc định dựa trên mức trung bình của 10 quốc gia có cường độ phát thải cao nhất.

Hệ quả là lượng phát thải dùng để tính nghĩa vụ CBAM bị đội lên đáng kể. Doanh nghiệp dù đã đầu tư quy trình sản xuất sạch hơn nhưng nếu thiếu dữ liệu được xác minh vẫn có thể bị tính mức phát thải cao, kéo theo số lượng chứng chỉ CBAM phải mua gia tăng, làm xói mòn biên lợi nhuận của đơn hàng.

Phân tầng áp dụng trên 3 nhóm giá trị mặc định

Quy định thực thi của EU hiện chia các giá trị mặc định thành 3 nhóm rõ rệt để lượng hóa nghĩa vụ tài chính của từng dòng hàng.

Thứ nhất là phát thải trực tiếp từ quá trình sản xuất đối với hàng hóa phi điện. Đây là nhóm chịu tác động trực tiếp của cơ chế cộng thêm từ 10% đến 30% khi doanh nghiệp không có dữ liệu thực tế đạt chuẩn.

Thứ hai là phát thải gián tiếp phát sinh từ lượng điện năng tiêu thụ, hiện áp dụng bắt buộc đối với ngành xi măng và phân bón. Mức phát thải này được tính bằng lượng điện tiêu thụ thực tế nhân với hệ số phát thải lưới điện mặc định theo quốc gia (dựa trên mức trung bình 5 năm gần nhất do Cơ quan Năng lượng Quốc tế - IEA công bố). Doanh nghiệp chỉ được chuyển sang sử dụng hệ số phát thải thực tế nếu có kết nối kỹ thuật trực tiếp với nguồn điện hoặc có hợp đồng mua bán điện (PPA) đáp ứng đầy đủ điều kiện kiểm định.

Thứ ba là giá trị mặc định cho điện nhập khẩu, xác định dựa trên hệ số phát thải CO₂ bình quân 5 năm từ IEA, trừ trường hợp nhà cung ứng đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về hợp đồng mua bán điện và đấu nối hạ tầng.

Cuộc đua xác thực dữ liệu cho hàng hóa xuất khẩu năm 2026

Giá trị mặc định vốn đóng vai trò là "phao cứu sinh" kỹ thuật tạm thời, giúp thị trường vận hành khi hệ thống giám sát chuỗi cung ứng chưa kịp hoàn thiện, đồng thời tạo ra một mức trần chi phí tối đa để các bên dự toán ngân sách. Dẫu vậy, việc phụ thuộc vào giá trị mặc định kèm biên độ phạt cộng thêm sẽ làm suy giảm nghiêm trọng sức cạnh tranh về giá của hàng hóa xuất khẩu.

Áp lực này càng trở nên hiện hữu khi EU liên tiếp ban hành các hướng dẫn bổ sung vào ngày 14/8 và bản hướng dẫn riêng về cơ chế thẩm định, công nhận đơn vị xác minh (verification/accreditation) vào ngày 24/8. Cơ quan điều hành EU nhấn mạnh các nhà sản xuất ngoài khối cần khẩn trương thiết lập quy trình kiểm kê và làm việc với các đơn vị xác minh đạt chuẩn ngay từ thời điểm này.

Việc sẵn sàng hồ sơ phát thải thực tế (actual values) là điều kiện tiên quyết để áp dụng cho các lô hàng nhập khẩu vào EU trong năm 2026, giúp doanh nghiệp tránh nguy cơ bị áp giá trị mặc định và tối ưu hóa chi phí chứng chỉ carbon trong dài hạn.

CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism) là Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon do Liên minh Châu Âu (EU) ban hành nhằm áp mức thuế carbon lên các loại hàng hóa nhập khẩu vào thị trường này. Giai đoạn đầu, CBAM tập trung vào 6 nhóm ngành hàng có nguy cơ phát thải lớn và rò rỉ carbon cao gớm sắt thép, xi măng, nhôm, phân bón, điện, hydro.

Mục đích của CBAM là ngăn chặn việc các doanh nghiệp chuyển cơ sở sản xuất sang các quốc gia ngoài EU có quy định môi trường lỏng lẻo hơn để né tránh chi phí khí thải, đảm bảo hàng hóa nhập khẩu từ bên ngoài phải chịu mức chi phí carbon tương đương với hàng hóa sản xuất ngay tại nội khối EU.