Tuần trước tôi gặp một bạn trẻ, 23 tuổi, mới đi làm được một năm, với mức lương 10 triệu đồng một tháng. Điều làm tôi chú ý là chiếc iPhone bạn ấy đang dùng có giá 37 triệu đồng. Hỏi lương vậy thì làm thế nào mua điện thoại 37 triệu? Và được trả lời rằng phải tiết kiệm trong 7 tháng.
Câu chuyện này làm tôi nhớ đến những nhận xét của một số người nước ngoài khi đến Việt Nam. Họ thường ngạc nhiên vì thấy giới trẻ Việt Nam tiêu tiền khá mạnh tay. Điện thoại đắt tiền, quần áo, mỹ phẩm, cà phê, nhà hàng, du lịch... Những thứ này ở các thành phố lớn, đặc biệt là Hà Nội và TP HCM, có vẻ ngày càng trở thành một phần khá bình thường trong cuộc sống của lớp trẻ.
Không biết nhận xét đó có đúng không, nhưng có một điều thú vị: Việt Nam vẫn là một nước có mức thu nhập bình quân chưa cao, trong khi ở các thành phố lớn, mức tiêu dùng của một bộ phận giới trẻ lại không hề thấp.
Đi ra đường bây giờ, không khó để bắt gặp những chiếc điện thoại vài chục triệu đồng. Vào các quán cà phê ở trung tâm Hà Nội, giá một cốc nước 50-70 nghìn đồng cũng chẳng có gì đặc biệt. Các trung tâm thương mại cuối tuần vẫn đông. Vé máy bay đi du lịch trong nước, khách sạn, nhà hàng... cũng được nhiều bạn trẻ chi tiêu khá thoải mái.
Có lẽ đây cũng là một dấu hiệu của một xã hội đang khá lên. Khi thu nhập tăng, người ta đương nhiên muốn cuộc sống của mình tốt hơn. Không thể vừa muốn kinh tế phát triển, lại vừa mong mọi người giữ nguyên cách tiêu tiền như vài chục năm trước.
Nhưng điều làm tôi băn khoăn lại là thứ tự ưu tiên trong việc tiêu tiền.
Với một người 23 tuổi, tài sản lớn nhất có lẽ chưa phải là tiền tiết kiệm hay căn nhà, mà là khả năng kiếm tiền trong tương lai. Ở tuổi này, nếu có thêm một ngoại ngữ, một chuyên môn tốt, một kỹ năng nghề nghiệp, hoặc đơn giản là có thêm kinh nghiệm và hiểu biết, thì những thứ đó có thể theo mình vài chục năm.
Trong khi đó, một chiếc iPhone 37 triệu thì vài năm sau rớt giá. Tất nhiên, nói như vậy không có nghĩa là người trẻ không nên mua điện thoại đắt tiền. Tôi cũng không nghĩ cứ có tiền là phải tiết kiệm hết.
Tuổi trẻ mà không đi du lịch, không ăn uống, không mua thứ mình thích thì cuộc sống cũng chẳng có gì thú vị. Nhưng nếu một người có thu nhập 10 triệu đồng một tháng, sau khi đã dành một khoản cho những nhu cầu cần thiết, vẫn còn tiền tiết kiệm và muốn dành 37 triệu đồng để mua một chiếc điện thoại mà mình thích, thì chẳng có gì để nói. Đó là lựa chọn cá nhân.
Nhưng nếu để có chiếc điện thoại đó phải dành dụm trong 7 tháng, trong khi bản thân chưa có một khoản tiền dự phòng, chưa đầu tư gì cho việc học hành, nghề nghiệp, và sau khi mua xong lại phải bắt đầu từ con số 0, thì tôi nghĩ cũng đáng để cân nhắc.
Tôi nhớ cách đây hơn 20 năm, khi còn trẻ, một trong những tiêu chí để mua một món đồ là nó phải "dùng được lâu". Một chiếc điện thoại, chiếc xe máy hay cái máy tính nếu dùng được thêm vài năm thì coi như đã "lời".
Bây giờ thì hình như khác. Điện thoại mới ra, điện thoại cũ vẫn dùng tốt nhưng người ta đã muốn đổi. Một mẫu xe mới xuất hiện, chiếc xe đang đi chưa hỏng nhưng cũng bắt đầu thấy "lỗi thời". Có lẽ một phần do quảng cáo, một phần do mạng xã hội, và một phần vì con người luôn có nhu cầu thể hiện mình.
Mạng xã hội còn làm cho chuyện này rõ hơn. Người trẻ nhìn thấy bạn bè đi du lịch, ăn nhà hàng, dùng điện thoại mới, mặc quần áo đẹp... và rất dễ có cảm giác đó là cuộc sống bình thường mà mình cũng nên có. Nhưng cái người ta nhìn thấy chỉ là phần nổi. Không ai biết đằng sau chiếc điện thoại 37 triệu kia là 7 tháng tiết kiệm, tiền bố mẹ cho, tiền vay, hay đơn giản là người đó có một khoản thu nhập khác.
Vì vậy, tôi cũng không muốn kết luận rằng người trẻ đang "tiêu hoang". Có thể họ chỉ đang tận hưởng một cuộc sống tốt hơn thế hệ trước. Và xét cho cùng, đó cũng là một tín hiệu đáng mừng.
Chỉ có điều, đôi khi tôi vẫn nghĩ, nếu một người trẻ có 37 triệu đồng trong tay, ngoài câu hỏi "mua được chiếc iPhone nào?", có lẽ cũng nên tự hỏi thêm một câu: "37 triệu này có thể làm được gì khác cho mình?"
Cũng có thể học thêm một thứ gì đó, đi đến một nơi nào đó, mua một chiếc máy tính phục vụ công việc, hoặc đơn giản là gửi vào ngân hàng và bắt đầu một khoản tiết kiệm.
Không có câu trả lời nào đúng cho tất cả mọi người.
Nhưng nếu là tôi ở tuổi 23, tôi sẽ không dành 7 tháng tiết kiệm để mua một chiếc điện thoại, và sẽ cố tìm cách để sau 7 tháng, mình có thể kiếm được nhiều tiền hơn.
Lê Anh Tuấn