Từ những bàn tay tài hoa của nghệ nhân, những bí quyết nghề được gìn giữ qua bao thế hệ, làng nghề Hà Nội đã tạo nên một phần bản sắc văn hóa đặc sắc của Thủ đô. Nhưng trong dòng chảy của thời đại số, làm thế nào để những giá trị truyền thống không chỉ được bảo tồn mà còn tìm thấy cơ hội phát triển mới, vươn xa hơn trên thị trường trong nước và quốc tế? Đó không chỉ là câu chuyện về đổi mới phương thức sản xuất, kinh doanh, mà còn là hành trình đưa tinh hoa làng nghề bước vào không gian số, nơi công nghệ trở thành cầu nối giữa di sản và tương lai.
Bài 1: Tinh hoa làng nghề: Từ đôi bàn tay nghệ nhân đến không gian số
Hà Nội được biết đến là vùng đất "trăm nghề", nơi lưu giữ những kỹ năng, tri thức và giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Thành phố hiện có khoảng 1.350 làng nghề, trong đó 331 làng nghề truyền thống được công nhận, với những thương hiệu đã tạo dựng được vị thế như gốm sứ Bát Tràng, lụa Vạn Phúc, đúc đồng Ngũ Xã hay điêu khắc Sơn Đồng.
Tuy nhiên, trước sự thay đổi nhanh chóng của thị trường, hành vi tiêu dùng và quá trình hội nhập quốc tế, những giá trị truyền thống ấy đang đứng trước không ít thách thức. Sản phẩm có tinh hoa, người thợ có tay nghề, nhưng nếu chỉ phụ thuộc vào phương thức sản xuất và tiêu thụ truyền thống, thiếu khả năng tiếp cận khách hàng và xây dựng thương hiệu trên không gian số, làng nghề sẽ khó nâng cao sức cạnh tranh.
Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số đang trở thành một hướng đi quan trọng. Công nghệ không thay thế đôi bàn tay tài hoa của nghệ nhân hay những bí quyết được tích lũy qua nhiều thế hệ, mà tạo thêm công cụ để những giá trị ấy được nhận diện, bảo vệ và lan tỏa rộng rãi hơn.
Giữ lửa nghề truyền thống trong dòng chảy công nghệ
Ở tuổi ngoài 70, bà Đặng Thị Với, một trong những nghệ nhân tò he kỳ cựu của làng nghề Xuân La, xã Phượng Dực (Hà Nội), đã trở thành gương mặt quen thuộc trong những buổi livestream quảng bá sản phẩm đặc trưng của quê hương.
Không máy móc cầu kỳ, không kịch bản soạn sẵn, những buổi phát trực tiếp của bà diễn ra mộc mạc, giản dị nhưng cuốn hút. Trước hàng trăm, thậm chí hàng nghìn lượt xem trực tuyến, bà say sưa giới thiệu những con tò he đầy màu sắc, trực tiếp làm mẫu cách nặn từng hình dáng và kể những câu chuyện gắn với mỗi tạo hình.
Qua lời kể của người nghệ nhân, người xem không chỉ nhìn thấy một món đồ chơi dân gian được tạo nên từ bột và những chiếc tăm tre nhỏ bé, mà còn hiểu thêm về lịch sử làng nghề, ý nghĩa của từng biểu tượng và sự tinh tế trong kỹ thuật tạo hình được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Điều đáng chú ý là người nghệ nhân vốn gắn bó cả đời với phương thức làm nghề truyền thống nay đã chủ động sử dụng một công cụ hoàn toàn mới để giới thiệu sản phẩm. Bà Với cho biết mình rất vui vì có thể "dùng cách mới để làm sống lại cái nghề cũ".
Câu chuyện của bà Với là một 'lát cắt' sinh động trong hành trình chuyển đổi số tại Phượng Dực, địa phương đang từng bước đưa thương mại điện tử trở thành một động lực phát triển kinh tế nông thôn.
Trước đây, với đặc thù là vùng sản xuất nông nghiệp và có nhiều nghề thủ công truyền thống, hoạt động kinh doanh của người dân chủ yếu gắn với thị trường địa phương, các đầu mối thu mua và phương thức phân phối quen thuộc. Việc tiếp cận khách hàng ở những địa phương xa hơn còn gặp nhiều hạn chế.
Nhận thấy tiềm năng của các làng nghề nhưng cũng lo ngại sản phẩm thủ công khó vươn xa nếu chỉ dựa vào thị trường truyền thống, từ cuối năm 2023, huyện Phú Xuyên đã xây dựng chương trình chuyển đổi số toàn diện gắn với thúc đẩy thương mại điện tử. Một trong những mục tiêu được đặt ra là mỗi xã, thị trấn có ít nhất 200 học viên tham gia các lớp đào tạo thương mại điện tử.
Nội dung tập huấn không chỉ dừng ở cách mở gian hàng hay đăng tải sản phẩm, mà còn hướng dẫn người dân quay dựng video, biên tập nội dung, livestream, sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để viết bài và khai thác các nền tảng như Facebook, TikTok, YouTube, Zalo.
Với nỗ lực thúc đẩy chuyển đổi số, trong 5 tháng đầu năm 2025, doanh thu từ kênh bán hàng trực tuyến trên địa bàn huyện Phú Xuyên đã vượt 4.000 tỷ đồng. Đây là kết quả cho thấy thương mại điện tử có thể tạo ra dư địa phát triển đáng kể khi được triển khai đồng bộ, gắn với lợi thế sản phẩm và sự tham gia của cộng đồng địa phương.
Kế thừa những kết quả đó, sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp từ ngày 1/7/2025, xã Phượng Dực tiếp tục xác định phát triển kinh tế số là một trong những nhiệm vụ trọng tâm.
Từ đầu tháng 7/2025, trụ sở Ủy ban Nhân dân xã vào mỗi dịp cuối tuần trở thành nơi tổ chức các lớp học công nghệ đặc biệt. Những người nông dân, thợ thủ công vốn quen với đôi bàn tay làm nghề nay ngồi trước điện thoại, máy tính để học cách quay video, viết kịch bản livestream, sử dụng AI tạo tiêu đề và mô tả sản phẩm hấp dẫn.
Anh Đỗ Văn Việt, một trong những chuyên gia gắn bó với hoạt động chuyển đổi số tại địa phương, cho biết thời gian đầu, phần lớn học viên là người trẻ, nhanh nhạy với công nghệ. Trong khi đó, nhiều nghệ nhân lâu năm còn e ngại, chưa quen cầm điện thoại để quay phim, chỉnh khung hình. Tuy nhiên, sau một vài buổi thực hành, họ đã tự tin hơn, có thể tạo ra những video và phiên livestream mang màu sắc riêng.
Điểm đáng chú ý của các lớp tập huấn là người dân không chỉ được hướng dẫn kỹ thuật mà còn học cách xác định nhóm khách hàng, kể câu chuyện sản phẩm, xử lý bình luận và tương tác với người xem. Các hộ kinh doanh còn được hỗ trợ xây dựng kênh bán hàng, thiết kế gian hàng trên sàn thương mại điện tử, quản lý kho, xử lý đơn hàng và logistics.
Từ những lớp học ban đầu, phong trào dần lan tỏa theo cách rất tự nhiên. Người biết trước hướng dẫn người chưa biết, hộ kinh doanh đã có kinh nghiệm hỗ trợ những hộ mới tham gia. Các video giới thiệu sản phẩm mây tre đan Phú Túc hay tò he Xuân La ngày càng xuất hiện nhiều trên các nền tảng trực tuyến.
Không chỉ được đào tạo, người dân còn nhận được sự đồng hành trực tiếp của chính quyền địa phương. Mỗi tối thứ Bảy, các hộ kinh doanh lại tập trung tại trụ sở Ủy ban Nhân dân xã để tổ chức livestream trong khoảng 2-3 tiếng. Những hội trường vốn phục vụ các hoạt động hành chính được tận dụng thành không gian phát trực tiếp, nơi người làm nghề giới thiệu sản phẩm và kết nối với khách hàng.
Từ một địa phương mà nhiều người dân còn bỡ ngỡ với công nghệ, Phượng Dực đang từng bước hình thành cộng đồng kinh doanh số với sự tham gia của nhiều thế hệ. Đặc biệt, câu chuyện của nghệ nhân Đặng Thị Với cho thấy chuyển đổi số không chỉ là công việc của người trẻ, mà bất kỳ người làm nghề nào cũng có thể trở thành chủ thể sáng tạo nội dung, trực tiếp kể câu chuyện của mình và quảng bá sản phẩm trên không gian mạng.
Ở góc độ rộng hơn, đây cũng là cách để những giá trị văn hóa dân gian được tiếp cận với công chúng theo một phương thức mới. Khi người xem có thể trực tiếp chứng kiến nghệ nhân nặn tò he, nghe kể về lịch sử làng nghề và hiểu ý nghĩa của từng sản phẩm, hoạt động quảng bá không chỉ dừng ở việc giới thiệu hàng hóa mà còn góp phần truyền tải tri thức, bản sắc văn hóa tới thế hệ tiếp theo.
Chuyển đổi số để mở rộng thị trường
Tại những làng nghề có lịch sử lâu đời như Bát Tràng, Vạn Phúc hay Sơn Đồng, yêu cầu ứng dụng công nghệ đang được đặt ra ở nhiều khâu sâu hơn, từ quản lý dữ liệu, truy xuất nguồn gốc đến đổi mới thiết kế, sản xuất và phát triển du lịch.
Tại làng lụa Vạn Phúc, chuyển đổi số đã hiện diện trong hoạt động kinh doanh của nhiều cơ sở, đặc biệt ở các phương thức thanh toán điện tử, hóa đơn điện tử và giới thiệu sản phẩm trên môi trường mạng. Tuy nhiên, với một làng nghề có lịch sử lâu đời, bài toán không chỉ nằm ở việc đưa sản phẩm lên các nền tảng trực tuyến.
Mỗi sản phẩm lụa Vạn Phúc không đơn thuần là một mặt hàng dệt may, mà còn gắn với chất liệu, hoa văn, kỹ thuật và những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Vì vậy, việc xây dựng dữ liệu sản phẩm, nghệ nhân, hoa văn truyền thống và từng bước hình thành "hộ chiếu số" cho sản phẩm có ý nghĩa quan trọng.
Thông qua hệ thống dữ liệu được chuẩn hóa, người tiêu dùng có thể tìm hiểu và kiểm chứng thông tin về cơ sở sản xuất, nguyên liệu, quy trình, chất lượng và nguồn gốc sản phẩm. Đây cũng là cơ sở để các cơ sở sản xuất bảo vệ thương hiệu, hạn chế tình trạng nhầm lẫn về xuất xứ, đồng thời cung cấp cho khách hàng đầy đủ hơn câu chuyện đằng sau mỗi sản phẩm.
Tại làng nghề điêu khắc, sơn son thếp vàng Sơn Đồng, yêu cầu chuyển đổi số lại gắn với đặc thù của những sản phẩm có giá trị cao về kỹ thuật và tính thủ công. Giá trị của một sản phẩm không chỉ nằm ở hình thức bên ngoài mà còn phụ thuộc vào tay nghề, kinh nghiệm, kỹ thuật xử lý nguyên liệu và tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ nghệ nhân.
Qua khảo sát thực tế, Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội cùng địa phương đã xác định những nhóm nhu cầu cần được giải quyết, trong đó có việc xây dựng dữ liệu về cơ sở sản xuất, nghệ nhân, sản phẩm và tri thức nghề. Những dữ liệu này có thể tích hợp vào "hộ chiếu số" sản phẩm, đồng thời phục vụ xây dựng bản đồ số làng nghề, giới thiệu nghệ nhân, điểm tham quan và kết nối các hoạt động trải nghiệm, mua sắm.
Trong khi đó, tại Bát Tràng, nhu cầu đổi mới công nghệ gắn trực tiếp với đặc thù sản xuất gốm sứ. Bên cạnh việc duy trì những kỹ thuật truyền thống, các cơ sở đang tìm kiếm giải pháp ứng dụng công nghệ nhằm nâng cao năng suất, kiểm soát chất lượng và đa dạng hóa thiết kế mà vẫn giữ được dấu ấn riêng của sản phẩm thủ công.
Những hướng ứng dụng được đặt ra gồm xây dựng bản đồ công nghệ của làng nghề, ứng dụng AI trong thiết kế, công nghệ in 3D, tự động hóa một số công đoạn và hỗ trợ kiểm soát chất lượng sản phẩm. Cùng với đó, việc số hóa thông tin về sản phẩm, nghệ nhân, quy trình sản xuất và giá trị văn hóa là cơ sở để mở rộng hoạt động quản lý, truy xuất nguồn gốc, quảng bá và phát triển các dịch vụ mới.
Thực tế, các doanh nghiệp sản xuất gốm sứ tại Bát Tràng đã chủ động khai thác các nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok, Zalo và các sàn thương mại điện tử như Shopee, Lazada,... để kết nối với khách hàng. Thay vì chỉ bán sản phẩm tại chỗ hoặc thông qua các đầu mối phân phối, nhiều hộ kinh doanh đã có thể trực tiếp giới thiệu sản phẩm, xây dựng trang thông tin và tiếp cận người mua ở nhiều địa phương.
Đáng chú ý, hệ thống AR/VR được giới thiệu trên trang thông tin gombattrang.fairs.vn là một trong những giải pháp số hóa phục vụ quảng bá du lịch và xúc tiến thương mại. Nền tảng Google Arts & Culture cũng đã giới thiệu về Bảo tàng gốm Bát Tràng thông qua những câu chuyện văn hóa, lịch sử bằng cả tiếng Việt và tiếng Anh. Nhờ đó, giá trị của làng nghề không chỉ được giới thiệu qua sản phẩm mà còn thông qua không gian văn hóa và lịch sử hình thành, phát triển của nghề gốm.
Theo bà Hà Thị Vinh, Nghệ nhân Bát Tràng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội, các làng nghề đang đứng trước một "cơ hội vàng" để đánh thức và khai thác những giá trị mà cha ông đã dày công gây dựng.
Bà cho rằng chuyển đổi số không đơn thuần là đưa sản phẩm lên các nền tảng trực tuyến, mà quan trọng hơn là giúp nghệ nhân và nhà sản xuất biết cách kể câu chuyện văn hóa, lịch sử và tinh hoa nghề nghiệp gắn với từng sản phẩm.
Theo bà, khi nghệ nhân gắn câu chuyện lịch sử, văn hóa và tinh hoa nghề với sản phẩm, khách hàng không chỉ mua một món hàng mà còn tiếp nhận những giá trị được gửi gắm bên trong. Chính điều đó tạo nên sự khác biệt, giúp nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của sản phẩm làng nghề.
Để làm được điều này, công nghệ số có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ các cơ sở sản xuất kể câu chuyện của mình đến với người tiêu dùng. Thông qua các nền tảng như TikTok, Facebook và những kênh truyền thông trực tuyến, người làm nghề có thể giới thiệu quy trình chế tác, chia sẻ câu chuyện của nghệ nhân và giúp khách hàng hiểu rõ hơn về giá trị của sản phẩm.
Tại Bát Tràng, những hoạt động phối hợp với TikTok Shop đã bước đầu hỗ trợ các nhà sản xuất, doanh nghiệp tiếp cận kỹ thuật quay video, thuyết trình và sáng tạo nội dung. Qua đó, nghệ nhân không chỉ là người trực tiếp làm ra sản phẩm mà còn từng bước trở thành người kể câu chuyện thương hiệu, chủ động đưa giá trị của làng nghề đến với công chúng.
Bà Hà Thị Vinh cũng cho rằng việc xây dựng bản đồ số làng nghề, phát triển mô hình bảo tàng sinh thái và ứng dụng các công nghệ mới như AI, thực tế ảo, thực tế tăng cường có thể mở ra hướng đi mới cho xúc tiến thương mại, du lịch và công nghiệp văn hóa.
Thực tế tại Vạn Phúc, Sơn Đồng, Bát Tràng hay Phượng Dực cho thấy mỗi làng nghề có đặc trưng sản xuất và những bài toán riêng. Vì vậy điều quan trọng của chuyển đổi số là xác định đúng nhu cầu của từng địa phương để lựa chọn công nghệ phù hợp, từ số hóa dữ liệu, xác thực nguồn gốc, bảo vệ thương hiệu đến cải tiến sản xuất và mở rộng thị trường.
Cùng với đó, việc nâng cao kỹ năng số cho nghệ nhân, hộ sản xuất và doanh nghiệp cần được đặt ở vị trí trung tâm. Công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi người làm nghề có thể tiếp cận, sử dụng và làm chủ công cụ trong hoạt động thường ngày, từ quản lý dữ liệu, sáng tạo nội dung, kinh doanh trên nền tảng số đến bảo vệ tài sản trí tuệ.
Bên cạnh năng lực số, các làng nghề cũng cần từng bước chuẩn hóa sản phẩm và hoạt động sản xuất để đáp ứng yêu cầu của thị trường. Một sản phẩm thủ công muốn tiếp cận khách hàng ở xa cần bảo đảm thông tin rõ ràng, chất lượng ổn định và khả năng giao hàng. Một thương hiệu làng nghề muốn phát triển lâu dài phải tạo dựng được niềm tin, sự khác biệt và khả năng nhận diện.
Khi những đôi bàn tay tài hoa được tiếp sức bằng công nghệ, khi tri thức truyền thống được số hóa và câu chuyện văn hóa được lan tỏa trên những nền tảng mới, làng nghề sẽ có thêm cơ hội phát triển trong đời sống hiện đại. Khi chuyển đổi số thực sự trở thành công cụ của người làm nghề, những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ sẽ không chỉ được bảo tồn mà còn có cơ hội tiếp tục sinh sôi, phát triển trong tương lai./.
Bài 2: Tiếp sức để tinh hoa làng nghề Việt vươn xa thế giới
(Vietnam+)