Phủ Chủ tịch nằm trong Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh, tọa lạc trên đường Hùng Vương, Hà Nội là công trình lịch sử văn hóa đặc biệt quan trọng.
Tòa nhà nổi bật với khuôn viên rộng rãi nhiều cây xanh, phía trước là đài phun nước bằng đá cẩm thạch, ngoài cùng là cổng thép uốn tinh xảo.
Công trình được công nhận Di tích quốc gia đặc biệt, trải qua hơn 100 năm vẫn vẹn nguyên vẻ đẹp với kiến trúc bề thế, là "chứng nhân" trước những biến thiên lịch sử và thay đổi quan trọng của đất nước.
Phủ Chủ tịch trở thành nơi diễn ra các hoạt động đối nội, đối ngoại quan trọng (Ảnh: Mạnh Quân).
Phủ Chủ tịch nay - Phủ Toàn quyền Đông Dương xưa
Phủ Chủ tịch trước kia là Phủ (Dinh) Toàn quyền Đông Dương, được người Pháp xây dựng vào đầu thế kỷ XX. Công trình được ấp ủ dưới nhiều đời toàn quyền (người được ủy nhiệm thi hành quyền lực của Pháp).
Năm 1897, khi nhậm chức Toàn quyền Đông Dương, Paul Doumer được người tiền nhiệm chia sẻ rằng, ngôi nhà nằm khiêm tốn tại khu nhượng địa ven sông Hồng (nơi ở của toàn quyền khi đó) không xứng với người đại diện của Pháp nên cần xây dựng một dinh toàn quyền mới.
Paul Doumer quyết định chọn Hà Nội làm Thủ đô của Liên bang Đông Dương - nơi tập trung các cơ quan trung ương, hành chính, chuyên môn, các cơ sở văn hóa quan trọng và các trường đại học, viện nghiên cứu.
Bên cạnh các công trình kiến trúc khác, Paul Doumer nuôi ý định xây dựng một dinh toàn quyền hoành tráng, xứng đáng với địa vị chính trị của nó. Tuy nhiên, vì phải tập trung nguồn lực cho nhiều dự án hạ tầng quan trọng khác nên vị toàn quyền phải trì hoãn kế hoạch này một thời gian. Đến năm 1901, công trình này mới được khởi công.
Đồ án quy hoạch và kiến trúc Dinh Toàn quyền đã được kiến trúc sư Henri Vildieu thiết kế đệ trình từ năm 1895, sau đó được kiến trúc sư Charles Lichtenfelder điều chỉnh và được cải tạo nhiều lần.
Sơ đồ tổng thể khu vực Phủ Toàn quyền Đông Dương của kiến trúc sư Lichtenfelder năm 1900 (Ảnh: Chụp tư liệu).
Dinh Toàn quyền Đông Dương trong thiết kế của Lichtenfelder gồm bốn tầng: Một hầm, một trệt và hai lầu. Tầng hầm dành cho các phòng phục vụ, tầng trệt bố trí phòng khánh tiết, thư viện và các phòng làm việc, tầng 1 có phòng làm việc của toàn quyền, phòng họp, phòng khách, phòng ăn. Tầng 2 là không gian sinh hoạt của gia đình toàn quyền.
Mặt bằng công trình hình gần vuông theo kiểu Palladio thời Phục hưng, hậu kỳ có lối vào từ ba phía và mang tính đối xứng nghiêm ngặt.
Từ quảng trường tròn, nút giao các đại lộ Brière de L'Isle (nay là đường Hùng Vương) và République (nay là đường Hoàng Văn Thụ), sau khi qua cổng, khách tham quan vòng qua một bồn hoa để đến chân cầu thang lớn, phía trên cầu thang chính là Dinh Toàn quyền bề thế.
Mặt trước và mặt sau Dinh Toàn quyền Đông Dương do Lichtenfelder lập năm 1900 (Ảnh: Chụp tư liệu).
Là người phụ trách thiết kế, giám sát thi công Dinh Toàn quyền, Charles Lichtenfelder đã xây dựng những tiêu chuẩn hết sức nghiêm ngặt về vật liệu và phương thức thể hiện. Ông đích thân phê duyệt danh sách một số nhà cung cấp, nghiệm thu vật liệu tại hiện trường.
Để phục vụ đấu thầu xây dựng Dinh Toàn quyền (lô số một gồm móng, tường, mái), tháng 8/1900, kiến trúc sư Lichtenfelder đích thân xây dựng tập điều kiện gồm 6 chương 76 điều, trong đó quy định chi tiết về vật liệu xây dựng với những tiêu chuẩn khắt khe, từ độ cứng, chắc, đến kích thước phải chuẩn chỉ.
Vật liệu xây dựng được lấy từ nhiều địa phương như Hải Phòng, Bắc Ninh, Quảng Ninh… Một số loại được nhập khẩu từ Pháp, Na Uy, Mỹ.
Gạch và ngói là sản phẩm của nhà máy gạch Hà Nội và Đáp Cầu (Bắc Ninh). Gạch phải cứng chắc, nung đều, dài 0,22m, rộng 0,11m và dày 0,055m. Ngói phẳng, kích thước các chiều đồng nhất, không cong vênh.
Đá xây, đá khối phải được khai thác ở vùng Đông Triều (Quảng Ninh), Kẻ Sở (Hà Nam cũ), núi Voi (Hải Phòng) hoặc tương đương. Đá xây phải cứng, sạch và được rửa lại nếu cần. Đá khối phải đồng nhất hoàn toàn, khi dùng búa gõ phải rõ tiếng.
Cát dùng để trộn vữa phải sạch, không chứa đất hoặc cây cỏ, được sàng qua lưới. Riêng cát trộn vữa ốp gạch, trát tường phải sàng thêm một lần bằng sàng mắt nhỏ. Vôi loại một, lượng vôi sống không được quá 10%, các vách hố tôi vôi dựng ván gỗ.
Gỗ làm cầu thang, cửa ra vào là gỗ lim rừng ở Bắc Kỳ hoặc Trung Kỳ. Gỗ lát sàn là lãnh sam nhập khẩu từ Mỹ hoặc Na Uy. Thớ gỗ thẳng, không có mắt mục, không có vết nứt, mấu hay khuyết điểm khác. Các tấm gỗ phải xếp trong lán, không tiếp xúc với mặt đất và không tiếp xúc với nhau.
Xi măng phải sử dụng các nhãn hiệu được thành phố Paris chấp thuận, đựng trong thùng kín, dán nhãn đầy đủ, xếp vào kho có mái che. Sắt, thép, kính, tôn... đều được sản xuất bởi các nhà máy của Pháp.
Năm 1901, công trình Dinh Toàn quyền chính thức được khởi công, dự kiến hoàn thiện năm 1905. Song, thực tế mãi tới năm 1907, tòa nhà này mới được đưa vào sử dụng. Những yêu cầu cao về nội thất và trang trí được cho là một trong những nguyên nhân dẫn đến sự chậm trễ này.
Trong giai đoạn thi công, kiến trúc sư Lichtenfelder thậm chí đã phải gửi thư nhờ các đồng nghiệp của mình ở Pháp tiến cử người có tay nghề sang, hướng dẫn đội ngũ thợ xây thi công những họa tiết phức tạp.
Nội thất được bài trí theo phong cách vương giả, cầu kỳ: Phòng khánh tiết theo phong cách Louis XIV, phòng ăn lớn theo phong cách Phục hưng, phòng làm việc của Toàn quyền theo phong cách Pháp. Giữa không gian dinh thự đậm chất phương Tây vẫn xuất hiện những chi tiết mang sắc màu bản địa. Đó là các hoa văn mosaic hình rồng và chữ Thọ đặc trưng.
Hoa văn hình chữ Thọ và hình rồng tại công trình (Ảnh: Chụp tư liệu).
Khi xây dựng Phủ Toàn quyền, người Pháp dự định quy hoạch cửa Tây Hà Nội thành một khu vực có dinh thự, văn phòng làm việc, quảng trường, vườn hoa. Một số khu vực trong Vườn bách thảo bị một số nhà cửa phụ của Phủ Toàn quyền xâm lấn. Năm 1941, người Pháp còn cho xây dựng hầm trú ẩn trong khuôn viên công trình này…
Dấu ấn người Việt tại công trình
Theo tài liệu của Trung tâm lưu trữ Quốc gia I, sau khi được đưa vào sử dụng năm 1907, Dinh Toàn quyền vẫn được cải tạo nhiều lần theo sở thích của mỗi viên toàn quyền. Quá trình cải tạo đó ghi dấu ấn của nhiều người Việt, trong đó nổi bật là kiến trúc sư Nguyễn Cao Luyện và họa sĩ Nguyễn Gia Trí.
Những năm 1940, nhằm hiện đại hóa không gian làm việc, Phủ Toàn quyền đã ký hợp đồng với kiến trúc sư Nguyễn Cao Luyện để cải tạo phòng làm việc của toàn quyền với chi phí hơn 3.000 đồng Đông Dương.
Theo thiết kế ban đầu, kiến trúc và nội thất của Phủ Toàn quyền đều theo phong cách Pháp. Sau quá trình cải tạo dưới bàn tay của kiến trúc sư Nguyễn Cao Luyện, phòng làm việc của người đứng đầu thuộc địa đã có thêm một số tác phẩm nghệ thuật và đồ nội thất địa phương.
Năm 1944, Quyền phó Toàn quyền Đông Dương J. Cousin đã ký một hợp đồng với họa sĩ Nguyễn Gia Trí. Theo đó, họa sĩ Nguyễn Gia Trí chịu trách nhiệm thực hiện bức bình phong sơn son thếp vàng chủ đề Từ Thức gặp tiên, kích thước 3mx4,5m.
Dự toán kinh phí chế tác bức bình phong là 40.000 đồng, với nguyên liệu từ vàng lá. Công việc chế tác bức bình phong được thực hiện bình thường cho đến ngày 9/3/1945 khi Nhật đảo chính Pháp. Phủ Toàn quyền Đông Dương dự kiến bán đấu giá bức bình phong dang dở cùng nguyên vật liệu để nộp vào ngân sách. Tuy nhiên, ý đồ này có lẽ không thực hiện được.
Phủ Toàn quyền Đông Dương đầu thế kỷ XX mang dáng dấp của một dinh thự bề thế (Ảnh: Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I).
Theo tài liệu ghi chép, Phủ Toàn quyền Đông Dương tại Hà Nội trong những năm cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX mang dáng vẻ của một dinh thự bề thế giữa khung cảnh tiêu điều.
Nhiều giai đoạn, công trình này không được sử dụng. Khi ấy, toàn quyền Đông Dương có hai dinh thự, một ở Sài Gòn, một ở Hà Nội (sau này thêm dinh thự thứ ba ở Đà Lạt). Mỗi năm, vị toàn quyền ở mỗi nơi vài tháng.
Dinh Toàn quyền ở Hà Nội không mấy được quan tâm. Vị trí nằm “giữa một vùng đồng quê” vắng người qua lại, “trâu bò lặng lẽ đi lại dưới những khung cửa sổ, trong bãi đất trống mênh mông của đường Brière de l’Isle (nay là đường Hùng Vương)… khiến công trình mất đi vẻ đặc trưng của các tòa nhà hành chính.
Tòa nhà có giá trị to lớn về lịch sử và văn hóa
Năm 1945, Cách mạng Tháng Tám thắng lợi, chính quyền cách mạng ra đời. Quảng trường tròn đổi tên thành vườn hoa Ba Đình, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời trang trọng đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Công trình được tu sửa nhiều lần dưới các thời toàn quyền, ảnh chụp đầu thế kỷ XX (Ảnh: Flickr).
Theo nhà sử học Dương Trung Quốc, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chọn quảng trường Ba Đình làm nơi tổ chức Lễ Độc lập. Việc lựa chọn ấy không chỉ vì tính đến một không gian đủ rộng để tập trung đông đảo đồng bào đến tham dự mà còn vì nó nằm kế ngay cửa Phủ Toàn quyền - nơi từng là đầu não chính trị của toàn xứ Đông Dương thuộc Pháp.
Điều đó cũng mang ý nghĩa là việc “tuyên ngôn độc lập” báo hiệu sự ra đời của một nước Việt Nam độc lập và có chủ quyền, phá bỏ hoàn toàn chính quyền thực dân Pháp, thiết lập một nền độc lập, tự do hoàn toàn cho dân tộc Việt Nam.
Công trình từng lọt top dinh thự đẹp nhất thế giới (Ảnh: Vietnamtourism).
Trong những năm tháng độc lập đầu tiên, Văn phòng Chủ tịch nước chưa chuyển về Dinh Toàn quyền mà đặt tại Dinh Khâm sai Bắc Bộ (thường gọi tắt là Bắc Bộ Phủ). Chủ tịch Hồ Chí Minh làm việc tại tòa nhà này đến khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ (19/12/1946) thì dời lên Việt Bắc.
Năm 1954, Thủ đô giải phóng, Dinh Toàn quyền trở thành Phủ Chủ tịch. Với mong muốn đảm bảo điều kiện làm việc tốt nhất và đáp ứng những nghi lễ ngoại giao khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đón tiếp khách trong nước và quốc tế, Trung ương Đảng, Chính phủ đã mời Người về ở và làm việc tại đây, nhưng Người đã khước từ.
Người đưa ra lý do: “Trước kia đây là Phủ Toàn quyền, nhưng việc xây dựng nên công trình kiến trúc này là bàn tay của những người thợ Việt Nam. Bây giờ nhân dân được tự do, đất nước được độc lập, quyền làm chủ tòa nhà phải thuộc về nhân dân”.
Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đề nghị sử dụng tòa nhà làm nơi làm việc và tiếp khách của Chính phủ, Nhà nước Việt Nam, còn bản thân Người chọn ngôi nhà của người thợ điện phục vụ Phủ Toàn quyền ở cạnh bờ ao để sống và làm việc.
Chủ tịch Hồ Chí Minh chụp ảnh cùng với các cán bộ làm công tác đối ngoại của Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam tại Phủ Chủ tịch, ngày 16/3/1966 (Ảnh: Tư liệu).
Từ đó về sau, Phủ Chủ tịch trở thành nơi diễn ra các hoạt động đối nội, đối ngoại quan trọng, là nơi thực hiện các nghi lễ ngoại giao cấp Nhà nước… Theo thời gian, để đáp ứng các yêu cầu của một trung tâm hành chính hiện đại, tiện nghi, Phủ Chủ tịch từng bước được cải tạo, mở rộng, lắp đặt thêm thang máy.
Với những giá trị to lớn về lịch sử và văn hóa, Phủ Chủ tịch và toàn bộ Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt năm 2009.
Bên cạnh đó, năm 2017, Phủ Chủ tịch còn được tạp chí Architectural Digest của Mỹ bình chọn là một trong 13 dinh thự đẹp nhất thế giới.
(Bài viết có sử dụng tư liệu trong cuốn "Phủ Toàn quyền Đông Dương xưa và Khu Phủ Chủ tịch ngày nay", Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch, Nhà xuất bản Mỹ thuật).