TPHCM chống ngập, ứng phó sụt lún theo tầm nhìn 100 năm như thế nào?

Trong hồ sơ Quy hoạch Tổng thể TPHCM thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm, vấn đề ngập lụt đô thị và sụt lún nền đất được xác định là hai thách thức lớn đối với sự phát triển bền vững của siêu đô thị.

Trên không gian mở rộng bao gồm Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu cũ, quy hoạch tổng thể đã thiết lập một chiến lược toàn diện, chuyển đổi từ tư duy "chống ngập cục bộ" bằng công trình bê tông sang mô hình "quản lý rủi ro ngập tích hợp" theo lưu vực và "phát triển thuận thiên" để chủ động thích ứng với nước.

159 điểm ngập và thực trạng siêu đô thị lún 2-5cm mỗi năm

Theo số liệu cập nhật trong hồ sơ quy hoạch, trên toàn địa bàn TPHCM mở rộng hiện tồn tại 159 điểm ngập. Trong đó, khu vực trung tâm TPHCM cũ ghi nhận 57 điểm ngập, thành phố Thủ Đức cũ có 19 điểm ngập, địa bàn Bình Dương cũ có 52 điểm ngập tập trung chủ yếu dọc quốc lộ 13 và đại lộ Bình Dương. Địa bàn Bà Rịa - Vũng Tàu cũ có 31 điểm ngập.

Mặc dù toàn thành phố sở hữu hạ tầng thoát nước mưa lớn với 31.588 tuyến cống (tổng chiều dài hơn 9.519km), toàn bộ không gian đô thị chỉ có 13 hồ điều hòa với tổng diện tích khoảng 664.516m2.

Sự thiếu hụt không gian trữ nước tự nhiên tại vùng lõi đô thị đã khiến hệ thống cống thoát nước liên tục rơi vào tình trạng quá tải mỗi khi xuất hiện mưa lớn cực đoan. Đồng thời, dự án cống ngăn triều 10.000 tỷ đồng vẫn chưa được vận hành, khiến vành đai chống ngập cho vùng lõi 570km2 chưa phát huy hiệu quả.

Song song với ngập lụt, hiện tượng sụt lún nền đất đang diễn ra với tốc độ đáng quan ngại. Kết quả khảo sát của Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) mới đây cho thấy độ lún tích lũy của thành phố ước tính khoảng 100cm; tốc độ lún bình quân toàn thành phố từ 2cm đến 5cm mỗi năm, cao gấp hai lần tốc độ nước biển dâng.

Hiện tượng lún không phân bố đều mà hình thành các dải biến dạng cục bộ, gồm dải lún Tây - Tây Nam tại khu vực Bình Tân, Bình Chánh; dải lún phía Nam tại quận 7, quận 8, huyện Nhà Bè cũ và hành lang ven sông Sài Gòn.

Đáng chú ý, tại hành lang 2km dọc sông Sài Gòn, cụm lún SG-03 thuộc phường Hiệp Bình ghi nhận giá trị lún trung bình trong 10 năm đạt -347,03mm, với vị trí cực tiểu lún sâu tới -623,8mm. Tại các khu vực Tân Cảng và Thảo Điền, tốc độ lún cũng ở mức rất cao do mật độ xây dựng dày đặc và sự tập trung của nhiều công trình cao tầng.

Tài liệu quy hoạch chỉ rõ 4 nhóm nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sụt lún, gồm việc khai thác nước ngầm quá mức trong thời gian dài; quá trình đô thị hóa nhanh làm gia tăng tải trọng tĩnh của các công trình cao tầng đè lên nền đất yếu; tải trọng động từ xe cộ hạng nặng cùng việc thi công hạ tầng ngầm; tốc độ bê tông hóa bề mặt quá cao làm triệt tiêu khả năng thẩm thấu tự nhiên để tái nạp nguồn nước ngầm.

Khi hiện tượng sụt lún nền đất kết hợp đồng thời với triều cường dâng cao, nước thượng nguồn đổ về và mưa lớn vượt thiết kế, biên độ an toàn thủy lực của các lưu vực bị suy giảm nghiêm trọng, khiến mực nước tại các cửa xả dâng cao, làm mất khả năng tiêu thoát nước tự nhiên.

Giải pháp "thành phố bọt biển" và phân vùng cao độ nền

Để giải quyết triệt để tình trạng ngập lụt, đồ án Quy hoạch tổng thể TPHCM thay đổi hoàn toàn phương thức tiếp cận. Thành phố sẽ xóa bỏ mô hình chống ngập cục bộ theo ranh giới hành chính để chuyển sang phương pháp quản lý rủi ro ngập tích hợp dựa trên 23 lưu vực tự nhiên.

Chiến lược chống ngập mới lấy mô hình "thành phố bọt biển" (sponge City) làm trung tâm, đặt mục tiêu khôi phục chu trình thủy văn tự nhiên bằng cơ chế giữ nước tại nguồn, làm chậm dòng chảy mặt trước khi đưa nước vào hệ thống cống chính.

Thành phố đặt mục tiêu nâng tỷ lệ không gian thấm nước đô thị lên mức tối thiểu 40% vào năm 2036. Tất cả dự án có diện tích từ 0,2ha trở lên bắt buộc áp dụng giải pháp quản lý nước mưa phân tán tại nguồn; lắp đặt hệ thống bể điều tiết, vườn thấm, hồ sinh thái trước khi xả ra hệ thống cống công cộng.

Đồng thời, các dự án đô thị mới phải dành 5-10% quỹ đất để xây dựng hồ điều tiết sinh thái, đảm bảo giữ lại tối thiểu 80% lượng mưa tại chỗ đối với các trận mưa có chu kỳ lặp lại 5 năm một lần.

Quy hoạch tổng thể đặt mục tiêu đến năm 2050, 100% các phân khu phát triển mới và 60% đô thị hiện hữu sau chỉnh trang đạt năng lực tự giữ, thấm và tuần hoàn tối thiểu 40% lượng nước mưa. Bên cạnh đó, thành phố sẽ giữ lại và khôi phục tối thiểu 30% diện tích các vùng trũng tự nhiên tại khu vực Nam Bình Chánh, Nhà Bè và Cần Giờ để làm nhiệm vụ cắt lũ từ thượng nguồn.

Tại các khu vực trung tâm mật độ cao không còn quỹ đất cho hồ điều tiết lộ thiên, quy hoạch hướng tới việc ngầm hóa hạ tầng chống ngập. Thành phố sẽ ứng dụng công nghệ khối nhựa tổng hợp lắp ghép crosswave (công nghệ ghép các khối nhựa rỗng chịu lực dưới lòng đất để tạo bể chứa ngầm chống ngập và trữ nước mưa) có độ rỗng trên 90% để xây dựng các bể chứa nước ngầm dưới quảng trường, sân vận động, dải phân cách giao thông để cắt lũ tức thời.

Quá trình phát triển các trục giao thông ngầm, thành phố cũng có thể nghiên cứu mô hình hầm giao thông ngầm lưỡng dụng, ngày thường phục vụ xe cơ giới lưu thông nhưng khi xuất hiện mưa lũ cực đoan sẽ tự động chuyển đổi thành hành lang chứa và thoát nước.

Đi kèm với hệ thống thoát nước là khung khống chế cao độ nền xây dựng được quy định cụ thể cho từng lưu vực thủy lực nhằm ngăn chặn tình trạng tôn nền tự phát, đẩy ngập sang các khu vực lân cận.

Mô hình 4 vùng thích ứng và chiến lược bảo vệ nước ngầm

Đối với bài toán sụt lún nền đất, quy hoạch tổng thể thiết lập quan điểm "phát triển thuận thiên" và quản trị rủi ro đa vùng bằng cách chia toàn bộ địa giới thành phố thành 4 vùng.

Vùng an toàn nằm trên dải địa hình cao phía Bắc và Đông Bắc được ưu tiên phát triển đô thị và công nghiệp. Vùng bảo vệ (nội đô) áp dụng hệ thống đê bao và cống kiểm soát triều để bảo lưu hạ tầng hiện hữu.

Vùng thích ứng tại các vùng trũng thấp phía Nam và Tây Nam cho phép phát triển các "đảo đô thị" sống chung với nước. Vùng sinh thái với 75.000ha rừng ngập mặn Cần Giờ được bảo vệ tuyệt đối như một tấm khiên tự nhiên giảm sóng và hấp thụ rủi ro thiên tai.

Giải pháp căn cơ nhất để chấm dứt tình trạng rỗng cấu trúc địa chất là siết chặt quản lý tài nguyên nước ngầm. Thành phố dự kiến cấm tuyệt đối khai thác nước ngầm tại các điểm nóng sụt lún như Bình Tân, Bình Chánh, quận 7, Nhà Bè cũ và những nơi đã phủ kín mạng lưới nước máy; đồng thời tiến hành trám lấp triệt để các giếng khoan bừa bãi.

Theo lộ trình, TPHCM sẽ duy trì các trạm cấp nước sử dụng nước ngầm đến năm 2030, tiến tới ngừng hoàn toàn việc cấp nước sinh hoạt từ nguồn nước ngầm ở trung tâm trong giai đoạn 2030-2040; dừng toàn bộ các nhà máy, trạm cấp nước ngầm thương mại trên toàn địa bàn sau năm 2040 để chuyển hoàn toàn sang dùng nước mặt từ sông Sài Gòn, sông Đồng Nai và các hồ thủy lợi.

Ngoài ra, liên danh tư vấn đề xuất thành phố thí điểm công nghệ bổ cập nước dưới đất có quản lý (MAR) bằng cách sử dụng nước mưa đô thị hoặc nước mặt dư thừa mùa lũ đã qua xử lý để bổ cập cho các tầng chứa nước ngầm, góp phần phục hồi áp lực và giảm thiểu nguy cơ sụt lún.

Sự kết hợp đồng bộ giữa hạ tầng kỹ thuật hiện đại, công nghệ giám sát thông minh và tư duy quy hoạch thích ứng sẽ là nền tảng giúp TPHCM chủ động ứng phó với ngập úng và sụt lún, tạo không gian an toàn cho sự phát triển bền vững của siêu đô thị trong 100 năm tới.

Hồ sơ Quy hoạch tổng thể TPHCM thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm vừa được Viện Nghiên cứu phát triển TPHCM hoàn thiện dự thảo và đang lấy ý kiến thẩm định của các bộ, ngành.

Đây là bản quy hoạch tổng thể đầu tiên của TPHCM sau khi sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu.

Quy hoạch được lập bởi liên danh tư vấn Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn; Công ty TNHH The Boston Consulting Group và Nikken Sekkei Ltd.