TPHCM xóa 50 điểm ngập nặng từ nay đến 2030 như thế nào?

Những ngày qua, cứ sau mỗi trận mưa lớn, cảnh ngập lụt lại tái diễn khắp TPHCM. Thành phố đang phải loay hoay giải bài toán thoát nước cho một đại đô thị liên vùng rộng lớn, trong bối cảnh nền đất ngày càng sụt lún phức tạp.

Thông tin từ Sở Xây dựng TPHCM cho thấy tác động của biến đổi khí hậu cùng tốc độ đô thị hóa nhanh đòi hỏi thành phố phải định hình lại chiến lược chống ngập giai đoạn 2026-2030. Trọng tâm là chuyển đổi từ tư duy xử lý cục bộ sang quản lý rủi ro ngập tích hợp theo 23 lưu vực, hướng tới đô thị thích ứng với nước.

Sụt lún nền đất khiến ngập ở TPHCM càng trầm trọng

Theo thống kê của Sở Xây dựng và kế hoạch vừa được UBND TPHCM ban hành, toàn vùng đô thị ghi nhận 50 vị trí ngập sâu từ 30cm trở lên, kéo dài trên 30 phút.

Trong đó, khu vực TPHCM cũ có 24 điểm, thành phố Thủ Đức cũ có 10 điểm, Bình Dương cũ 9 điểm và Bà Rịa - Vũng Tàu cũ 7 điểm. Thực trạng này xuất phát từ sự kết hợp giữa các yếu tố tự nhiên bất lợi và hạn chế của hạ tầng ngăn triều, thoát nước.

Về tự nhiên, TPHCM nằm ở hạ du sông Sài Gòn - Đồng Nai với khoảng 65% đến 75% diện tích có cao trình dưới +1,5m. Thành phố phải chịu áp lực đồng thời từ mưa cực đoan có vũ lượng lên đến hơn 126mm, triều cường dâng cao vượt mức +1,74m đến +1,8m và lưu lượng xả lũ từ hồ Dầu Tiếng, Trị An.

Đáng lưu ý, hiện tượng sụt lún nền đất diễn ra liên tục từ năm 1990 với độ lún tích lũy ước tính khoảng 100cm, tốc độ lún hiện nay từ 2-5cm mỗi năm, riêng khu vực tập trung công trình thương mại lún đến 7-8cm mỗi năm.

Sụt lún làm suy giảm độ dốc thoát nước, hạ thấp cao trình thiết kế của các cống và bờ bao, khiến nước rút chậm và ngập sâu hơn. Tại các khu vực ven biển và giáp ranh, dòng chảy mặt gia tăng do bê tông hóa bề mặt, kết hợp triều dâng đã hạn chế đáng kể khả năng tự chảy ra sông, biển.

Về hạ tầng kỹ thuật, dù sở hữu hơn 7.200km cống thoát nước, gần 500 van ngăn triều và 971km kênh rạch tiêu thoát chính, mạng lưới vẫn thiếu đồng bộ giữa cống chính, cống nhánh và cửa xả. Hệ thống đê bao ven sông Sài Gòn, Nhà Bè, Soài Rạp chưa hình thành tuyến vành đai khép kín, đặc biệt thiếu kết nối ở phía Nam và Tây Nam.

Thêm vào đó, việc triển khai các quy hoạch trước đây còn chậm tiến độ, tình trạng xây dựng lấn chiếm hành lang tiêu thoát với gần 40.000 căn nhà ven và trên kênh rạch cùng thói quen xả rác bừa bãi tiếp tục gây thu hẹp dòng chảy, cản trở việc thoát nước.

Định hướng kiểm soát ngập đến năm 2030

Để tháo gỡ điểm nghẽn kéo dài nhiều năm qua, TPHCM xác định giai đoạn 2026-2030 là thời kỳ chuyển từ ứng phó sự vụ sang chủ động kiểm soát ngập. Thành phố sẽ kết hợp 3 nhóm giải pháp căn cơ: xây dựng công trình bảo vệ tiêu thoát nước, mở rộng không gian trữ nước tự nhiên và hiện đại hóa quản lý bằng chuyển đổi số gắn với phối hợp liên vùng.

Lộ trình được phân kỳ thành 2 giai đoạn. Giai đoạn 2026-2027, thành phố dồn lực hoàn thành 54 dự án với tổng mức đầu tư hơn 69.348 tỷ đồng để xử lý 33 vị trí ngập nặng.

Trong năm 2026, 9 dự án đầu tiên sẽ về đích nhằm xóa 3 điểm ngập. Đến hết năm 2027, thành phố hoàn thành thêm 45 dự án để giải quyết tiếp 30 điểm ngập, tập trung vào 6 khu vực trọng điểm gồm Thảo Điền - Quốc Hương - Nguyễn Văn Hưởng, chợ Thủ Đức, khu vực quận Gò Vấp và sân bay Tân Sơn Nhất, đường Nguyễn Văn Quá, quốc lộ 13 và quốc lộ 51.

Dự án cống ngăn triều 10.000 tỷ đồng hiện đạt khoảng 93% khối lượng, được ấn định hoàn thành chậm nhất vào năm 2027 để khép kín vành đai ngăn triều, bảo vệ 570km2 nội đô TPHCM, tương ứng không gian sinh sống của 6,5 triệu dân bờ hữu sông Sài Gòn.

Bên cạnh đó, dự án kè chống sạt lở bán đảo Thanh Đa hoàn thành vào quý III và dự án cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên hoàn thành cuối năm cũng sẽ tạo lực đẩy tiêu thoát thông suốt cho vùng lõi đô thị.

Giai đoạn 2028-2030, thành phố tiếp tục triển khai 33 dự án với tổng mức đầu tư 72.992 tỷ đồng nhằm xử lý dứt điểm 17 vị trí ngập còn lại. Các giải pháp dài hạn gồm tập trung cải tạo cống theo tiêu chuẩn tần suất mưa mới, xây dựng trạm bơm cưỡng bức tại các cửa xả trũng thấp và triển khai thoát nước đa tầng.

Điểm đột phá là việc xây dựng hệ thống hồ điều tiết phân tán kết hợp hồ ngầm dưới các công viên, bãi đỗ xe và sân thể thao để tăng dung tích trữ nước tạm thời mà không tốn mặt bằng. Thành phố cũng đặt mục tiêu di dời khoảng 20.000 căn nhà ven kênh rạch từ nay đến năm 2030 để phục hồi hành lang thoát lũ.

Song song với hạ tầng, các giải pháp phi công trình cũng được thúc đẩy. TPHCM sẽ thiết lập cơ chế phối hợp với Tây Ninh và Đồng Nai để chia sẻ dữ liệu thủy văn, đồng bộ quy trình tích và xả lũ hồ Dầu Tiếng, Trị An nhằm giảm áp lực dòng chảy cho hạ du.

Phần mềm báo cáo ngập trực tuyến (FEDS), bản đồ số hạ tầng kỹ thuật cùng công nghệ IoT và AI được đưa vào vận hành để theo dõi mực nước theo thời gian thực, tự động hóa đóng mở van ngăn triều và vận hành trạm bơm.

Việc hạn chế khai thác nước ngầm nhằm giảm sụt lún, kết hợp áp dụng cơ chế đặc thù từ Quốc hội sẽ tạo đòn bẩy huy động nguồn lực xã hội, bảo đảm mục tiêu kiểm soát ngập bền vững đến năm 2030.