Sự phát triển của thương mại điện tử và các nền tảng số tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động sáng tạo, kinh doanh và phân phối nội dung. Tuy nhiên, đây cũng là môi trường phát sinh nhiều hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, từ sử dụng trái phép tác phẩm đến kinh doanh hàng hóa giả mạo nhãn hiệu.
Trong bối cảnh đó, việc bảo vệ quyền không chỉ đặt ra đối với người trực tiếp thực hiện hành vi xâm phạm mà còn liên quan trách nhiệm của các chủ thể quản lý, vận hành nền tảng số.
Vừa qua, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1624/QĐ-TTg, sửa đổi, bổ sung Quyết định số 1068/QĐ-TTg năm 2019 về Chiến lược sở hữu trí tuệ đến năm 2030.
Khoản 12 Điều 1 Quyết định 1624/QĐ-TTg sửa đổi điểm c khoản 3 Mục III của Chiến lược xác định yêu cầu nâng cao trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian và chủ quản nền tảng số trong việc ngăn chặn, loại bỏ và không tiếp tay cho hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên không gian mạng.
Quy định này thể hiện định hướng tăng cường sự tham gia của các nền tảng số vào hoạt động bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Quyết định 1624/QĐ-TTg mang tính định hướng chiến lược.
Trên cơ sở định hướng nêu trên, Khoản 5a Điều 198b Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (sửa đổi bổ sung năm 2022 và 2025) quy định chủ quản nền tảng số có trách nhiệm triển khai các biện pháp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên không gian mạng theo pháp luật về sở hữu trí tuệ, thương mại điện tử, an ninh mạng và các quy định có liên quan. Đây là căn cứ pháp lý quan trọng để xác định trách nhiệm của các chủ thể hoạt động trên môi trường số.
Đối với doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian, Điều 198b Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (sửa đổi bổ sung năm 2022 và 2025) còn quy định trách nhiệm và điều kiện miễn trừ trách nhiệm pháp lý liên quan hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan.
Theo đó, việc xác định trách nhiệm phải căn cứ vào loại hình dịch vụ, hành vi cụ thể và các điều kiện do pháp luật quy định, chứ nền tảng phải chịu trách nhiệm đối với mọi hành vi xâm phạm do người dùng thực hiện.
Vấn đề cần xem xét là nền tảng có thực hiện đúng những nghĩa vụ pháp luật đặt ra trong từng trường hợp hay không. Theo đó, chủ quản nền tảng số cần chú trọng xây dựng cơ chế tiếp nhận và xử lý thông tin về hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, phối hợp với chủ thể quyền và cơ quan có thẩm quyền, đồng thời áp dụng biện pháp xử lý phù hợp khi có đủ căn cứ pháp lý.
Việc xử lý cũng phải bảo đảm sự cân bằng giữa quyền của chủ thể sở hữu trí tuệ và quyền, lợi ích hợp pháp của người sử dụng nền tảng.
Đặc biệt, khoản 4 Điều 198b Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2022 và 2025) quy định doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian được miễn trừ trách nhiệm không phải tự giám sát dịch vụ hoặc chủ động tìm kiếm bằng chứng về hành vi xâm phạm đối với một số hoạt động như truyền dẫn, cung cấp khả năng truy nhập hoặc lưu trữ thông tin số khi đáp ứng các điều kiện luật định.
Tuy nhiên, việc không phải chủ động giám sát không đồng nghĩa với miễn trừ trách nhiệm trong mọi trường hợp. Doanh nghiệp vẫn phải thực hiện các nghĩa vụ liên quan, bao gồm gỡ bỏ hoặc ngăn chặn truy nhập nội dung xâm phạm khi đáp ứng điều kiện pháp luật quy định.
Bên cạnh đó, Quyết định 1624/QĐ-TTg còn định hướng nghiên cứu ứng dụng công nghệ giám sát, tự động phát hiện và cảnh báo sớm hành vi xâm phạm trên môi trường số, kết hợp xây dựng cơ sở dữ liệu sở hữu trí tuệ có khả năng kết nối, chia sẻ thông tin. Đây là cơ sở để tăng hiệu quả phối hợp phát hiện và xử lý vi phạm trong thời gian tới.
Thời gian qua, trước tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn diễn biến phức tạp, ảnh hưởng đến môi trường đầu tư, kinh doanh và quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026 nhằm tạo bước chuyển biến mạnh mẽ, nâng cao hiệu quả thực chất công tác đấu tranh phòng, chống xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Triển khai thực hiện công điện, theo Cục Sở hữu trí tuệ ( Bộ Khoa học và Công nghệ) các cơ quan chức năng đã ngăn chặn truy cập đối với hơn hai nghìn trang thông tin điện tử vi phạm, trong đó có các trang cung cấp phim, truyện, phát sóng thể thao trái phép và trang bán hàng có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp.
Thời gian tới, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tăng cường phối hợp các nền tảng thương mại điện tử, tổ chức trung gian và cơ quan chức năng trong phát hiện, lưu giữ chứng cứ, ngăn chặn và xử lý tài khoản, gian hàng, trang thương mại điện tử vi phạm; đồng thời chuẩn hóa, chia sẻ dữ liệu phục vụ cảnh báo sớm và tăng cường tuyên truyền trách nhiệm của doanh nghiệp, nền tảng thương mại điện tử trong bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
(Bài viết có sự phối hợp cung cấp dữ liệu và thông tin pháp lý từ LuatVietnam.vn)
Hà Linh