Khi lũ đến giữa lúc trời không mưa
Đến ngày 27/8, hãng tin AP dẫn tin từ cảnh sát cho hay ít nhất 1.500 người thiệt mạng và mất tích tại Nepal và Tây Tạng (Trung Quốc). Hàng trăm nạn nhân là khách hành hương, người đi bộ đường dài và lao động nước ngoài. Các số liệu về thiệt hại vẫn chỉ là tạm thời, bởi thi thể các nạn nhân từ cuộc lũ quét đã trôi xa hàng trăm km xuống vùng hạ lưu và nhiều làng chưa thể kiểm đếm. Thảm họa đặt ra câu hỏi lớn hơn về khả năng nhận diện hiểm họa tại một dãy núi Himalaya đang ấm lên, nơi biến động của lớp băng, đá và nước có thể nối nhau thành chuỗi phá hủy xuyên biên giới. Cộng đồng cách sông băng hàng trăm km vẫn có thể nằm trong “đường chạy” của thảm họa.
Theo The Guardian, nguồn gốc trận lũ là một sự kiện sụp đổ băng - đá ở độ cao lớn, không phải động đất như nhận định ban đầu. Cục Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) lúc đầu thông báo chấn động khoảng 4,4 độ richter lúc 8 giờ 37 phút (theo giờ địa phương), khoảng 65 km về phía bắc Kathmandu. Sau khi phân tích địa chấn, sóng chu kỳ dài và ảnh vệ tinh, cơ quan này kết luận tín hiệu tương đương 5,2 độ richter do khối băng và đất đá sụp xuống; không có động đất kiến tạo.
Ảnh vệ tinh Planet Labs là mắt xích quan trọng. Nhà địa mạo học Dan Shugar thuộc Trường đại học Calgary (Canada) nhận định rằng, một phần mũi băng ở độ cao khoảng 5.200m, diện tích xấp xỉ 0,2 km², đã gãy và rơi xuống thung lũng. Nhà địa chất học Vikram Gupta thuộc Trường đại học Sikkim (Ấn Độ) cho rằng, khối băng cuốn theo nhiều đá, trầm tích, khiến dòng chảy tiếp tục “phình lớn” trên đường đi. Sức tàn phá tăng theo từng km hạ lưu. Trung tâm địa chất Nepal ghi nhận mực nước sông Trishuli tại Galchhi dâng 9m trong 30 phút, tại Malekhu tăng 7m. Chuyên gia thủy văn Hatim Sharif thuộc Trường đại học Texas (Mỹ) ví hỗn hợp nước và bùn đá này như “bê-tông lỏng”, vừa đập gãy vừa chôn vùi mọi vật cản.
Yếu tố bất thường nhất là Rasuwa (huyện miền núi phía bắc Nepal, giáp ranh với Tây Tạng) không ghi nhận mưa lớn cục bộ tương xứng. Hệ thống cảnh báo truyền thống dựa vào lượng mưa, độ ẩm đất và mực nước có thể hoạt động với lũ gió mùa, nhưng dễ bị bất ngờ khi băng và đất đá sụp phía trên trạm đo hoặc cuốn trôi chính thiết bị quan trắc. Chuyên gia Sharif nhận xét việc không có mưa đã vô hiệu hóa tín hiệu mà hệ thống thường trông đợi; khi dòng bùn xuất hiện, thời gian thoát hiểm gần như đã hết.
Biến đổi khí hậu ngày càng rõ, song chưa thể được kết luận là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến thảm họa. Ảnh vệ tinh cho thấy tuyết trên một số sông băng lân cận giảm mạnh trong 24 giờ trước khi sụp, cho thấy sự ấm lên toàn cầu gây tan băng nhanh hơn; song nhà địa mạo học Shugar lưu ý chưa có đủ dữ liệu khí tượng để khẳng định. Cấu trúc địa chất, độ dốc, khe nứt và hoạt động xây dựng cũng được xem xét. Nhiệt độ cao khiến tầng đóng băng vĩnh cửu mất đi “chất keo” giữ đá và băng trên sườn dốc. Nhà nghiên cứu Simon Cox thuộc Viện Khoa học Trái đất New Zealand cho rằng, những điều kiện này làm hiểm họa dây chuyền dễ xảy ra hơn.
Xu thế chung đã vượt khỏi cảnh báo lý thuyết. Giới chuyên gia cho biết, sông băng Hindu Kush - Himalaya mất 12% diện tích và 9% trữ lượng băng ước tính giai đoạn 1990-2020; tốc độ hao hụt sau năm 2000 tăng gấp đôi. Chỉ 7/38 sông băng được theo dõi đáp ứng chuẩn toàn cầu, trong khi ba phần tư sông băng thuộc nhóm nhỏ dưới 0,5 km² tan nhanh nhất. Nguy cơ tăng lên khi bản đồ quan trắc vẫn còn nhiều khoảng trắng. Nepal thể hiện rõ khoảng cách giữa mức nguy hiểm và năng lực chống chịu. Tạp chí Frontiers in Climate có trụ sở tại Thụy Sĩ thống kê rằng, hiện tại Nepal có khoảng 2.323 hồ băng, 330 hồ đang mở rộng và 21 hồ nguy cơ vỡ cao. Nepal đã hạ mực nước tại Tsho Rolpa, Imja Tsho, nhưng địa hình hiểm trở, chi phí lớn và tài trợ ngắn hạn hạn chế khả năng nhân rộng.
Dù nguyên nhân trận lũ năm 2026 chưa được xác định là do vỡ hồ băng, song Nepal cần quản lý hồ băng, tuyết lở, sụp băng và đập nghẽn đất đá trong thời gian tới. Theo giới chuyên gia, thảm họa nói trên không phải ngoại lệ. Tháng 7/2025, một hồ trên sông băng Purepu ở Tây Tạng sụp đổ đột ngột, gây lũ trên cùng hệ thống Lhende - Bhote Koshi, làm ít nhất 9 người chết, hơn 20 người mất tích.
Tái quy hoạch “đường chạy” của thảm họa
Thiệt hại cho thấy rủi ro của việc tập trung công trình trên một hành lang sông hẹp. Bộ Năng lượng Nepal cho biết, 27 dự án điện, tổng công suất 901,1 MW, bị ảnh hưởng, trong đó 12 dự án vận hành với công suất 431,1 MW và 15 dự án đang xây dựng với công suất 470 MW bị hư hại nặng. Mất đồng thời nguồn phát, trạm biến áp và đường truyền tải biến sự cố địa phương thành một “cú sốc hệ thống”.
Cùng với đó, những tổn thất giao thông, đường sá, cầu cống và thương mại làm hiệu ứng lan rộng. Gần 40 km đường giao thông bị hư hại nghiêm trọng, hàng chục cây cầu bị cuốn trôi (ước tính ban đầu tại Nepal là 19 cây cầu). Cửa khẩu Rasuwagadhi - Gyirong trên tuyến Kathmandu - Lhasa bị tàn phá, khiến vận tải hàng hóa, hoạt động du lịch và hành hương đến Kailash Manasarovar bị đình trệ. Đường bộ bị chia cắt buộc cơ quan chức năng Nepal phải dùng trực thăng cứu người, thả hàng cho các thung lũng cô lập. Thảm họa đồng thời đánh vào hệ thống điện lực, logistics biên giới, du lịch và năng lực cứu hộ.
Bài học đầu tiên từ trận lũ quét tại Nepal là thay cảnh báo hiểm họa bằng cảnh báo chuỗi. Mạng lưới cần kết hợp ảnh quang học, radar vệ tinh theo dõi sườn núi; trạm địa chấn nhận biết sụp lở; cảm biến tuyết, nước tan ở độ cao lớn; radar mực nước và còi báo động dưới hạ lưu. Dữ liệu cần chuyển thành lệnh sơ tán gần thời gian thực.
Bài học thứ hai là bắt buộc giám sát rủi ro phân tầng với thủy điện, đường bộ, cửa khẩu và khu dân cư. Ứng phó lũ quét không thể chỉ dựa vào lượng mưa, mà phải tính đến lượng băng sụp, đá lở, vỡ hồ băng, đập nghẽn và bùn đá. Công trình không thể di dời cần được nâng cao. Trạm biến áp, tuyến truyền tải và đường tiếp cận dự phòng cần được bảo vệ. Phân tán hạ tầng thiết yếu là lớp bảo hiểm chống hiệu ứng domino.
Bài học thứ ba là quản trị rủi ro phải vượt biên giới. Lhende Khola nhập hệ thống sông Nepal rồi chảy về đồng bằng Ấn Độ; dữ liệu vệ tinh, khí tượng, hồ băng, mực nước và công trình chắn dòng cần được Trung Quốc, Nepal, Ấn Độ chia sẻ tự động qua đầu mối trực 24/7. Hậu quả trận lũ là bằng chứng cho thấy cần nâng cao năng lực hợp tác khu vực trong phòng, chống rủi ro thảm họa.
Nhiệm vụ cấp bách vẫn là cứu người và ngăn thảm họa thứ cấp. Ngày 27/8 vừa qua, Trung Quốc cảnh báo hồ đập tại Gyirong chứa khoảng 2 triệu m³ nước và có thể nhận thêm 3 triệu m³ trong vòng chỉ ba ngày. Mưa dự báo làm tăng nguy cơ tràn, vỡ đập, đòi hỏi tiếp tục sơ tán dân cư khỏi bờ Bhote Koshi - Trishuli. Liên hợp quốc giải ngân 2 triệu USD từ quỹ khẩn cấp; Hội Chữ thập đỏ chuyển sang cứu trợ quy mô lớn.
Nguyên nhân thảm họa cũng không nên được giản lược thành “băng tan gây lũ”. Bằng chứng chỉ ra chuỗi sự kiện gây thảm họa phức tạp: Băng và đất đá mất ổn định, rơi từ độ cao lớn giải phóng lũ bùn đá xuống nơi đông dân. Khí hậu ấm lên khuếch đại rủi ro, hoạt động giám sát địa chất, quy hoạch, quan trắc và thúc đẩy hợp tác quyết định mức tổn thất. Không thể ổn định địa chất ở dãy núi Himalaya trong môi trường biến đổi khí hậu, song các quốc gia có thể nhận biết chuyển động sớm hơn, đặt ít tài sản hơn vào đường nguy hiểm và cảnh báo người dân trước khi lũ xuất hiện.
BẠCH DƯƠNG (Biên dịch)