Góp ý Dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu, trên cơ sở nghiên cứu Dự thảo 14 ngày 7/10/2026 (Dự thảo) về kinh doanh xăng dầu, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đề nghị Bộ Công thương tiếp tục rà soát một số quy định về giao dịch giữa các thương nhân phân phối, kê khai giá và phân bổ nguồn hàng, nhằm giảm chi phí tuân thủ, bảo đảm cạnh tranh bình đẳng.
Kiểm soát giao dịch, tránh phát sinh vướng mắc
Dự thảo cho phép thương nhân phân phối mua bán xăng dầu với nhau, tạo thêm khả năng điều chuyển hàng giữa các doanh nghiệp khi nguồn cung tại một địa bàn bị gián đoạn. Tuy nhiên, theo VCCI, quy định tại khoản 4 Điều 16 vẫn cần được điều chỉnh để phù hợp hơn với thực tế vận hành.
Theo quy định này, xăng dầu mua từ thương nhân phân phối khác chỉ được bán tại cửa hàng, điểm bán thuộc hệ thống hoặc bán cho cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp sử dụng xăng dầu. Mục tiêu hạn chế giao dịch lòng vòng là cần thiết, song quy định phải tính đến đặc thù tồn trữ và luân chuyển hàng hóa.
Trên thực tế, xăng dầu cùng chủng loại thường được nhập chung trong bồn, bể. Nếu không có phương pháp hạch toán, phân bổ thống nhất, doanh nghiệp sẽ khó xác định lượng hàng được phép bán tiếp cho thương nhân khác. Việc truy xuất riêng từng lô hàng cũng có thể gây vướng mắc khi hàng hóa đã được nhập chung, dù doanh nghiệp vẫn có đầy đủ chứng từ và kiểm soát chất lượng.
VCCI đề nghị kiểm soát giao dịch thông qua chuyển quyền sở hữu, hóa đơn điện tử, chứng từ giao hàng và việc đối chiếu nhập-xuất-tồn theo từng chủng loại, kỳ báo cáo. Trường hợp tiếp tục giới hạn số lần mua bán giữa các thương nhân phân phối, Dự thảo cần quy định phương pháp phân bổ hàng hóa thống nhất, có ngoại lệ đối với tình huống thiếu hụt nguồn cung cục bộ, khẩn cấp hoặc tại vùng sâu, vùng xa.
VCCI cũng lưu ý cách xác định hành vi đầu cơ từ việc hàng hóa chưa được đưa ra thị trường. Theo tổ chức này, việc doanh nghiệp mua xăng dầu nhưng chưa bán ngay không thể mặc nhiên được xem là đầu cơ, bởi tồn kho còn phục vụ nhu cầu dự trữ, bảo đảm nguồn cung và kế hoạch kinh doanh.
Đáng chú ý, khoản 2 Điều 23 của Dự thảo cho phép thương nhân đầu mối duy trì tồn kho cao hơn mức tối thiểu để bảo đảm cung ứng. Vì vậy, cần phân biệt dự trữ hợp pháp với hành vi găm hàng, đầu cơ; việc xử lý phải căn cứ các dấu hiệu vi phạm cụ thể, không chỉ dựa vào thời điểm hàng hóa được đưa ra tiêu thụ.
Minh bạch giá, bảo đảm cạnh tranh bình đẳng
Những vướng mắc trong phân phối chưa phải vấn đề duy nhất. Cách kê khai và giám sát giá cũng có thể khiến doanh nghiệp phát sinh thêm chi phí tuân thủ. Do đó, VCCI cho rằng công thức giá nên được sử dụng làm căn cứ kê khai, giải trình và giám sát quá trình hình thành giá, không trở thành công cụ áp đặt mức lợi nhuận hoặc chi phí của doanh nghiệp. Yêu cầu phân tích biến động từng yếu tố cấu thành giá trong mỗi lần điều chỉnh có thể gây thêm gánh nặng, nhất là với doanh nghiệp quy mô nhỏ.
VCCI đề nghị đơn giản hóa thủ tục kê khai, không yêu cầu thương nhân phân phối kê khai riêng khi áp dụng đúng mức giá đã được thương nhân đầu mối kê khai. Cách làm này giúp tránh trùng lặp hồ sơ, giảm chi phí hành chính mà vẫn bảo đảm cơ quan quản lý có cơ sở kiểm tra, giám sát.
Một kiến nghị khác là bỏ ngưỡng thị phần kết hợp 30% trong cơ chế giám sát cạnh tranh tại Dự thảo. Theo VCCI, quy định này có thể thu hẹp phạm vi xử lý các hành vi hạn chế cạnh tranh so với Luật Cạnh tranh năm 2018. Việc kiểm soát cần tập trung vào bản chất hành vi và tác động đối với thị trường, thay vì chỉ dựa vào một ngưỡng thị phần cố định.
Cạnh tranh bình đẳng còn phụ thuộc vào khả năng tiếp cận nguồn hàng. Khi thị trường thiếu hụt, doanh nghiệp ngoài hệ thống có thể gặp bất lợi nếu thương nhân cung cấp ưu tiên các đơn vị trực thuộc, ngay cả khi hai bên đã ký hợp đồng.
VCCI đề nghị bổ sung nguyên tắc phân bổ nguồn hàng công khai, khách quan; thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối phải thực hiện nghĩa vụ cung ứng theo hợp đồng, không phân biệt đối xử bất hợp lý giữa khách hàng trong và ngoài hệ thống.
Quyền giao dịch chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp thật sự tiếp cận được nguồn hàng và được thực hiện hợp đồng. Nếu nguồn cung bị ưu tiên cho hệ thống trực thuộc, doanh nghiệp độc lập vẫn có thể bị đẩy vào thế bất lợi. Bởi vậy, quy định về phân bổ nguồn hàng cần đủ rõ để hạn chế tình trạng lợi dụng vị thế, nhất là trong thời điểm thị trường biến động.
Việc quản lý thị trường xăng dầu không đồng nghĩa với việc bổ sung càng nhiều điều kiện, thủ tục càng tốt. Điều quan trọng là quy định phải kiểm soát đúng hành vi, phù hợp với cách doanh nghiệp vận hành và không tạo ra những chi phí tuân thủ thiếu cần thiết.
MINH DŨNG