Mang kinh nghiệm, tri thức về quê hương
Sau nhiều năm học tập, nghiên cứu và làm việc ở nước ngoài, một số nhà khoa học Việt Nam đã lựa chọn trở về, tiếp tục con đường nghiên cứu và giảng dạy tại các trường đại học trong nước. Họ mang theo tri thức, kinh nghiệm quốc tế, góp phần xây dựng nhóm nghiên cứu, đào tạo thế hệ trẻ và nâng cao năng lực khoa học, công nghệ của đất nước.
Tại Đại học Bách khoa Hà Nội, TS Nguyễn Đức Việt trở lại ngôi trường từng đào tạo mình vào tháng 9/2025, sau gần 10 năm học tập và làm việc ở nước ngoài. Công việc của anh không dừng ở giảng dạy. Anh tập hợp học viên cao học, sinh viên có năng lực để xây dựng nhóm nghiên cứu, tập trung vào công nghệ màng xử lý nước, năng lượng xanh, thu hồi tài nguyên và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong xử lý môi trường.
Đến đầu năm 2026, TS Nguyễn Đức Việt có gần 40 bài báo khoa học trên các tạp chí quốc tế, chỉ số H-index (thước đo định lượng năng suất công bố và tầm ảnh hưởng của một nhà khoa học, nhóm nghiên cứu hoặc tạp chí khoa học) đạt 16 và gần 800 lượt trích dẫn. Trong những tháng đầu công tác tại Bách khoa, nhóm nghiên cứu của anh đã nhận được tài trợ của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) cho một đề tài nghiên cứu cơ bản trong lĩnh vực khoa học tự nhiên và kỹ thuật.
Những kết quả ban đầu cho thấy khả năng phát huy chuyên môn của một nhà khoa học trẻ khi có cơ hội xây dựng nhóm nghiên cứu và hướng dẫn sinh viên. Từ phòng thí nghiệm, tri thức được tiếp nối qua hoạt động đào tạo, đồng thời hướng tới giải quyết những vấn đề thực tiễn về môi trường, tài nguyên và năng lượng.
Cũng trở về Đại học Bách khoa Hà Nội, TSKH Lương Thị Hồng Liên mang theo kinh nghiệm nghiên cứu, phát triển công nghệ tích lũy trong hơn 30 năm tại Pháp, trong đó có thời gian làm việc tại tập đoàn L’Oréal. Bà là tác giả của 60 bằng sáng chế và được tuyển dụng vào tháng 2/2026 theo Đề án HUST-Talent, đảm nhận vai trò trưởng nhóm nghiên cứu.
Với kinh nghiệm làm việc trong môi trường doanh nghiệp quốc tế, bà Liên có điều kiện kết nối hoạt động nghiên cứu với yêu cầu phát triển sản phẩm và ứng dụng công nghệ. Mong muốn đóng góp cho quê hương, được gần gia đình và cơ hội tham gia xây dựng chương trình đào tạo kỹ sư y sinh tại ngôi trường cũ là những yếu tố gắn với quyết định trở về của bà.
Bên cạnh các nhà khoa học tại đại học, viện nghiên cứu, những chuyên gia từng tham gia phát triển công nghệ trong doanh nghiệp cũng có thể mang đến kinh nghiệm quý về nghiên cứu ứng dụng, sáng chế và thương mại hóa sản phẩm.
Tại Đại học Phenikaa, TS Phan Quang Sáng tham gia xây dựng ngành Toán Tin ứng dụng sau hơn 10 năm học tập, nghiên cứu tại Pháp và Ba Lan. Công việc của ông gắn với giảng dạy, hướng dẫn sinh viên và phát triển chương trình đào tạo mới. Toán học và tin học là nền tảng quan trọng để phát triển các lĩnh vực như khoa học dữ liệu và trí tuệ nhân tạo. Vì vậy, sự tham gia của những nhà khoa học có kinh nghiệm quốc tế vào xây dựng ngành học góp phần củng cố nền tảng chuyên môn, giúp người học tiếp cận những bài toán khoa học và công nghệ hiện đại.
Từ định hướng chiến lược đến chính sách cụ thể
Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày càng giữ vai trò quan trọng đối với tăng trưởng, chất lượng nguồn nhân lực có ý nghĩa quyết định đối với năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia. Với Việt Nam, phát triển đội ngũ chuyên gia, kỹ sư và nhà khoa học có khả năng làm chủ công nghệ là yêu cầu cấp thiết để nâng cao năng suất lao động, phát triển kinh tế và từng bước làm chủ các lĩnh vực chiến lược.
Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, thu hút và trọng dụng nhân tài. Định hướng này đặt giáo dục và đào tạo, nhất là giáo dục đại học, vào vị trí quan trọng trong việc hình thành đội ngũ có năng lực nghiên cứu độc lập, phát triển công nghệ và giải quyết những bài toán lớn của nền kinh tế.
Trước đó, Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã xác định vai trò của giáo dục đại học trong phát triển nhân lực trình độ cao, nhân tài, thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Định hướng phát triển các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật, công nghệ và đào tạo sau đại học gắn với nghiên cứu cũng đặt ra yêu cầu đổi mới hoạt động đào tạo, nghiên cứu trong các cơ sở giáo dục đại học.
Cụ thể hóa chủ trương của Đảng, Chính phủ triển khai chương trình thu hút chuyên gia, nhà khoa học nước ngoài và người Việt Nam ở nước ngoài về giảng dạy, nghiên cứu tại các cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp. Quyết định số 530/QĐ-TTg ngày 31/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ về chương trình thu hút chuyên gia, nhà khoa học tạo thêm cơ sở để các trường chủ động kết nối với mạng lưới học thuật quốc tế.
Đáng chú ý, Kết luận số 105-KL/TW ngày 15/10/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về thu hút và trọng dụng nhân tài trong các ngành, lĩnh vực mũi nhọn tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy và phương thức quản trị nhân tài. Việc lựa chọn, sử dụng người tài cần dựa trên năng lực thực tế, sản phẩm và giá trị đóng góp, thay vì chỉ căn cứ vào bằng cấp, học hàm, học vị hay thâm niên công tác.
Chế độ đãi ngộ và môi trường làm việc thực chất
Để thu hút các nhà khoa học có nhiều lựa chọn nghề nghiệp, một số trường đại học đã xây dựng chính sách tuyển dụng với mức thu nhập cạnh tranh, đồng thời chú trọng phát triển nhóm nghiên cứu và mở rộng hợp tác quốc tế.
Tại Đại học Bách khoa Hà Nội, Đề án HUST-Talent giai đoạn 2025-2030 đặt mục tiêu thu hút ít nhất 300 giảng viên trẻ tài năng, chuyên gia và nhà khoa học trong nước, quốc tế. Mức lương nhà trường ưu đãi trong ba năm đầu có thể dao động từ 60 đến 200 triệu đồng/tháng, tùy vị trí, lĩnh vực, năng lực và cam kết công việc. Cách tiếp cận này cho thấy nỗ lực chuyển từ tuyển dụng chủ yếu dựa trên ngạch, bậc lương và thâm niên sang coi trọng năng lực, thành tích và giá trị đóng góp. Đối tượng được thu hút cũng không chỉ là giảng viên, mà còn có những người đủ khả năng dẫn dắt phòng thí nghiệm, xây dựng nhóm nghiên cứu và kết nối với doanh nghiệp.
Tại Đại học Phenikaa, chính sách tuyển dụng giảng viên, chuyên gia trình độ cao trong các lĩnh vực công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo hướng tới kết hợp thu nhập theo vị trí với lương nghiên cứu, các khoản thu hút và thưởng theo kết quả khoa học.
PGS, TS Nguyễn Phú Khánh, Phó Giám đốc Đại học Phenikaa cho rằng, mức đãi ngộ hấp dẫn là yếu tố quan trọng nhưng chưa đủ để giữ chân người tài. Với nhà khoa học, môi trường nghiên cứu, quyền tự chủ chuyên môn, khả năng tiếp cận phòng thí nghiệm, nguồn tài trợ và cơ chế tuyển chọn cộng sự đều có ý nghĩa lớn. Nếu thiếu nguồn lực ổn định hoặc các thủ tục kéo dài cản trở quá trình triển khai ý tưởng, những ưu đãi ban đầu khó phát huy hết tác dụng.
Theo GS, TS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo), chính sách thu hút nhân tài cần gắn với đổi mới quản trị đại học. Các trường cần xác định rõ nhiệm vụ của từng vị trí, trao quyền tương xứng với trách nhiệm và xây dựng tiêu chí đánh giá minh bạch. Kết quả đánh giá cần tính đến chất lượng công trình, khả năng phát triển công nghệ, hiệu quả đào tạo, chuyển giao tri thức và đóng góp cho cộng đồng, thay vì chỉ dựa vào số lượng bài báo, bằng cấp hay học hàm, học vị.
Bên cạnh việc mời chuyên gia về làm việc toàn thời gian, các trường cũng có thể mở rộng hình thức hợp tác theo dự án, đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh, giảng dạy chuyên đề hoặc cố vấn nhóm nghiên cứu. Cách làm này giúp kết nối nguồn lực tri thức ở nước ngoài, kể cả những chuyên gia chưa có điều kiện trở về lâu dài.
Nguồn nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược góp phần nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và khả năng làm chủ công nghệ. Khi các trường đại học có đội ngũ nghiên cứu đủ mạnh, họ có thể phát triển công nghệ, đào tạo nhân lực, kết nối với doanh nghiệp và đưa kết quả khoa học vào thực tiễn.
Đưa Nghị quyết Đại hội XIV vào cuộc sống đòi hỏi sự chuyển biến đồng bộ từ cơ chế tuyển dụng, đãi ngộ đến quản trị đại học và đầu tư cho nghiên cứu. Khi người tài được giao đúng nhiệm vụ, có điều kiện theo đuổi những ý tưởng có giá trị và đào tạo lớp kế cận, tri thức sẽ trở thành nguồn lực cho đổi mới sáng tạo, năng lực tự chủ và sự phát triển bền vững của đất nước.
Bài và ảnh: Thế Phong