Trung Quốc dùng công nghệ Nhật cho sản xuất đất hiếm?

Trung Quốc vừa siết hạn chế xuất khẩu đất hiếm, vừa kêu gọi doanh nghiệp Nhật Bản đưa công nghệ phát triển các sản phẩm sử dụng nguồn nguyên liệu đặc biệt này sang thị trường Trung Quốc. Thông tin được báo chí Nhật Bản đăng tải trong bối cảnh Bắc Kinh muốn tăng quyền kiểm soát ngành đất hiếm, lĩnh vực đang giữ vai trò quan trọng trong nhiều ngành công nghiệp hiện đại. Trung Quốc hiện sản xuất hơn 95% sản lượng đất hiếm toàn cầu, đồng thời giải thích các biện pháp kiểm soát mới bằng nguy cơ cạn kiệt tài nguyên và tình trạng suy thoái môi trường. Trong cuộc gặp tại Bắc Kinh, Phó Thủ tướng Trung Quốc Lý Khắc Cường tiếp Hiromasa Yonekura, Chủ tịch Nippon Keidanren, cùng Fujio Cho, Chủ tịch tập đoàn Toyota. Hai nhân vật này đồng thời đứng đầu Hiệp hội kinh tế Nhật Bản, Trung Quốc, tổ chức tập hợp các đại diện doanh nghiệp hai nước nhằm thúc đẩy quan hệ thương mại và đầu tư. Tại cuộc gặp, Fujio Cho kêu gọi Bắc Kinh xem xét lại chính sách hạn chế xuất khẩu đất hiếm, bởi các doanh nghiệp Nhật Bản đang chịu tác động rõ rệt từ nguồn cung bị thu hẹp. Tuy nhiên, Lý Khắc Cường cho rằng những biện pháp kiểm soát xuất khẩu là cần thiết, vì Trung Quốc phải bảo vệ môi trường và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên hữu hạn. Sau đó, ông Lý cũng bày tỏ mong muốn các công ty Nhật Bản chuyển công nghệ phát triển sản phẩm sử dụng đất hiếm sang Trung Quốc, thay vì chỉ tập trung xuất khẩu nguyên liệu thô. Đất hiếm không phải một nguyên tố đơn lẻ, mà là tên gọi của nhóm gồm 17 nguyên tố hóa học được ứng dụng trong nhiều thiết bị và quy trình công nghiệp quan trọng. Nhóm nguyên tố này được dùng trong chất xúc tác chuyển hóa, pin và các loại xe điện, những lĩnh vực đang mở rộng nhanh cùng xu hướng tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải. Vì có vai trò trong công nghệ hiện đại, đất hiếm thường được xem là “vàng của thế kỷ 21”, dù việc khai thác và xử lý chúng có thể gây áp lực lớn lên môi trường. Nhu cầu đất hiếm được đánh giá sẽ tăng gấp đôi trong vòng năm năm, khiến cuộc cạnh tranh về nguồn cung, công nghệ chế biến và năng lực sản xuất ngày càng gay gắt. Nhật Bản đặc biệt quan tâm vấn đề này, bởi quốc gia này chiếm khoảng một phần ba nhu cầu đất hiếm toàn cầu nhưng lại bị ảnh hưởng bất lợi từ chính sách hạn chế xuất khẩu của Trung Quốc. Các doanh nghiệp Nhật Bản cần đất hiếm cho nhiều sản phẩm công nghệ cao, trong khi khả năng tự khai thác tài nguyên trong nước không đủ đáp ứng nhu cầu sản xuất đang gia tăng. Toyota từng công bố kế hoạch lựa chọn xe điện cho tất cả mẫu xe vào năm 2020, mục tiêu khiến nhu cầu về pin, động cơ và những vật liệu liên quan đến đất hiếm tiếp tục tăng. Tháng 4 trước đó, Toyota cho biết hãng đang xây dựng kế hoạch phát triển xe điện sử dụng các thành phần từ Trung Quốc, nhưng chưa công bố thêm thông tin chi tiết về chương trình. Đề xuất hợp tác công nghệ của Trung Quốc vì thế tạo ra một nghịch lý đáng chú ý, khi Bắc Kinh hạn chế bán nguyên liệu nhưng lại muốn thu hút công nghệ chế biến và sản xuất từ Nhật Bản. Nếu các doanh nghiệp Nhật Bản chuyển công nghệ sang Trung Quốc, nước này có thể tăng giá trị sản phẩm đất hiếm, thay vì chỉ xuất khẩu nguyên liệu chưa qua chế biến. Mặt khác, các công ty Nhật Bản có thể tiếp cận nguồn đất hiếm ổn định hơn, nhưng vẫn phải cân nhắc nguy cơ phụ thuộc sâu vào một trung tâm cung ứng duy nhất. Tranh luận về chính sách xuất khẩu còn liên quan đến Tổ chức Thương mại Thế giới, cơ quan từng đưa ra kết luận bất lợi cho Trung Quốc trong tháng 7. Theo tuyên bố của tổ chức này, Trung Quốc đã vi phạm luật pháp quốc tế khi kiềm chế xuất khẩu nguyên liệu thô, trong đó có các loại đất hiếm. Bắc Kinh đã kháng cáo quyết định của Tổ chức Thương mại Thế giới, cho thấy tranh chấp không chỉ nằm ở quan hệ kinh tế song phương với Nhật Bản. Vụ việc phản ánh sự giằng co giữa mục tiêu bảo vệ tài nguyên, giảm ô nhiễm môi trường của Trung Quốc và nhu cầu nguyên liệu ổn định từ các khách hàng nước ngoài. Với tỷ lệ sản xuất vượt 95% toàn cầu, Trung Quốc nắm vị trí đặc biệt trong chuỗi cung ứng đất hiếm, còn Nhật Bản phải tìm cách bảo đảm công nghệ và nguồn nguyên liệu cho ngành công nghiệp tương lai.