Từ sáng sớm, khi trời còn mờ sương, bà Ira và người thân đã đi dạo chung quanh tượng đài Lermontov. Cũng như những người dân khác, họ đứng lại khá lâu bên tấm bảng ghi rõ: Ngày 15/27 tháng 7 năm 1841, dưới chân núi Mashuk đã diễn ra trận đấu súng giữa M.Lermontov và N.Martynov, dẫn đến cái chết của nhà thơ vĩ đại người Nga.
Cách đây gần hai thế kỷ, nhà thơ, nhà văn Nga Mikhail Yuryevich Lermontov tử vong trong một cuộc đấu súng tay đôi vào ngày 27/7/1841 (ngày 15/7 theo lịch cũ). Khi ấy, ông mới 27 tuổi. Gần 200 năm đã trôi qua kể từ ngày Lermontov qua đời, những tranh cãi về hoàn cảnh thật sự dẫn đến cái chết của ông và nguyên nhân khiến cuộc đấu súng xảy ra vẫn chưa chấm dứt.
Trong một bài báo, TASS có đưa ra chi tiết: hai ngày trước những sự kiện định mệnh xảy ra tại Pyatigorsk cách đây 185 năm, dưới chân núi Mashuk, nhà văn tham dự một buổi gặp gỡ thân mật của những người trẻ tuổi tại một ngôi nhà nổi tiếng trong thành phố.
Trong số những người có mặt, có Nikolai Martynov, một thiếu tá đã xuất ngũ, người bạn cũ, từng cùng phục vụ trong quân đội với Lermontov, đồng thời cũng là người say mê thơ ca.
Martynov thích mặc trang phục vùng Kavkaz và thường đeo “vũ khí lạnh” bên hông. Lermontov có nói với một phụ nữ mà Martynov đang để ý rằng, cô nên đề phòng “gã sơn cước với con dao găm lớn”. Những lời "châm chọc" của Lermontov khiến Martynov tức giận. Ông này nói thẳng với nhà thơ tất cả những điều mình nghĩ rồi rời khỏi buổi gặp mặt.
Tuy nhiên, việc Martynov sau đó thách đấu Lermontov có thật sự bắt nguồn từ sự việc này hay không, thì vẫn là một bí ẩn.
Theo lời khai của Martynov - người đã bắn phát súng chí mạng, Lermontov “không bỏ lỡ bất kỳ cơ hội nào” để châm chọc ông. Cuối cùng, Martynov quyết định chấm dứt những lời xúc phạm ấy. Về sau, chính viên thiếu tá đã xuất ngũ này kể rằng ông kéo Lermontov ra khỏi nhà, nắm tay nhà thơ và cảnh báo rằng mình không thể tiếp tục chịu đựng những lời khiêu khích tinh vi nhằm vào bản thân. Tuy nhiên, Lermontov không chịu lắng nghe.
Martynov vì thế quyết định thách đấu nhà thơ. Dẫu vậy, không có nhân chứng nào xác nhận cuộc đối thoại giữa hai người thật sự đã diễn ra như lời kể của Martynov.
Lermontov qua đời trong hoàn cảnh nào?
Cuộc đấu súng diễn ra vào buổi tối 2 ngày sau đó. Theo lời kể của những người làm chứng, Lermontov chỉ bắn lên trời, bởi ông cho rằng cuộc cãi vã với người bạn không thể kết thúc bằng cái chết. Trong khi đó, đối thủ của ông lại bắn thẳng vào ngực nhà thơ.
Nhưng liệu mọi chuyện có thực sự diễn ra như vậy? Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng câu chuyện có thể không đơn giản như những lời khai được ghi lại. Khi tiếng súng vang lên, một cơn giông ập đến trên bầu trời khu vực diễn ra cuộc đấu súng. Thi thể Lermontov bị bỏ lại dưới mưa suốt nhiều giờ. Mãi đến gần nửa đêm, người ta mới quay lại, đặt thi thể lên một chiếc xe rồi đưa về nhà.
Kết cục cay đắng của một tình bạn lâu năm
Nhiều nhà sử học cho rằng cuộc đấu súng là kết cục có thể dự đoán trước của mối quan hệ giữa Lermontov và Martynov. Hai người từng liên lạc thân thiết, dù tính cách trái ngược nhau.
Người đồng đội của Lermontov bản thân cũng là một nhà thơ. Vì thế, có thể trong ông tồn tại sự đố kỵ với tài năng của người khác. Theo giả thuyết này, lòng ghen tị có thể đã khiến tình bạn giữa hai người đi đến kết cục bi thảm.
Nhớ lại, tiểu thuyết “Một anh hùng thời đại” của Lermontov được xuất bản một năm trước khi ông qua đời. Trong tác phẩm này cũng có những chi tiết có thể giúp lý giải mâu thuẫn giữa hai người bạn cũ.
Nếu cho rằng tính cách của chính nhà văn được thể hiện qua nhân vật chính Pechorin, thì nhân vật Grushnitsky có thể được xem là hình ảnh phản chiếu của Martynov.
Những người đương thời với nhà thơ từng suy đoán rằng, Martynov nhận ra bản thân trong nhân vật của cuốn tiểu thuyết. Điều đó có thể đã khiến ông muốn trả thù vì cảm thấy mình bị “giết chết về mặt văn học” trên những trang sách. Ngoài ra, cũng có ý kiến cho rằng Martynov đã bị người khác kích động nhằm sát hại Lermontov.
Rufin Dorokhov, một sĩ quan và là người bạn của Lermontov trong những tháng cuối đời, cũng có mặt tại Pyatigorsk vào thời điểm xảy ra sự việc. Ông đưa ra nhận định không hề vòng vo: “Không có cuộc đấu súng nào cả - đó là một vụ giết người”.
Một giả thuyết khác được một số nhà nghiên cứu về Lermontov đưa ra là có một sát thủ được thuê, ẩn nấp trong bụi cây gần nơi diễn ra cuộc đấu súng.
Nỗi cay đắng không thể gột rửa
Các giả thuyết khác cũng không kém phần bí ẩn là những âm mưu của các hội kín nhằm chống lại Lermontov.
Sau cuộc đấu súng, Martynov lập tức đến trình diện với chỉ huy quân sự tại Pyatigorsk và bị bắt giữ. Sau đó, ông bị đưa đến pháo đài Kiev và bị giam ba tháng.
Sau khi được trả tự do, Martynov sống ở Kiev và bị yêu cầu công khai sám hối về tội lỗi của mình trong vòng 15 năm. Ông thành tâm cầu nguyện, thực hiện việc sám hối đều đặn nên thời hạn này được rút xuống còn 5 năm. Dù vậy, ông vẫn bị công chúng lên án.
Martynov từ bỏ việc sáng tác thơ. Thỉnh thoảng, ông cố gắng viết bản “tự thú” của mình. Cuối cùng, ông chấp nhận sự nhục nhã và sống như một kẻ bị xã hội ruồng bỏ.
Hằng năm, cho đến tận cuối đời, ông đều đến một tu viện để đặt lễ cầu siêu cho người bạn đã khuất. Nhưng mỗi khi trở về nhà, ông lại uống rượu đến mức không kiểm soát được bản thân…
Giả thuyết khác
Một giả thuyết khác, được coi tồn tại dai dẳng nhất, xuất hiện trong thời kỳ Liên Xô (trước đây). Các nhà nghiên cứu văn học Xô viết cho rằng kết cục cuộc đấu súng của Lermontov là kết quả của một mệnh lệnh chính trị, một vụ sát hại khác do “chế độ Nga hoàng” đứng sau.
Trên thực tế, Hoàng đế Nikolai I không có thiện cảm với nhà văn vì bài thơ “Cái chết của nhà thơ”, tác phẩm được Lermontov viết để tưởng niệm Pushkin sau cái chết bi thảm của đại thi hào. Và đúng là vì bài thơ này, nhà thơ đã bị điều đến phục vụ tại vùng Kavkaz.
Các giả thuyết về cái chết của Lermontov sẽ tiếp tục được đưa ra và bàn tán. Nhưng theo các nhà nghiên cứu, có một điều chắc chắn rằng, với sự ra đi của Lermontov, nền văn học cổ điển Nga đã mất đi một tài năng lớn.
Còn với bà Ira và người dân Pyatigorsk cũng như người Nga, họ sẽ còn tiếp tục đọc, học và nghiên cứu các tác phẩm của Lermontov. Họ sẽ còn trở lại khu tưởng niệm Lermontov ngay dưới chân núi Mashuk, để tiếp tục tìm hiểu và cảm nhận về cuộc đời của một “nhà thơ lớn nhưng số phận ngắn ngủi”. Đứng trước cột tháp có bức tượng nhà thơ, bà Ira không giấu nổi lòng tiếc thương.
THANH THỂ
Phóng viên Báo Nhân Dân thường trú tại Nga