Sáu giờ sáng, nước sông mát rượi. Qua làn nước trong vắt, Tuyền thấy ốc đá và ốc gạo nhô lên trên lớp bùn hoặc bám trên vách đá. Chị Xuân nói muốn bắt ốc thì bắt buổi sáng khi chúng còn chưa trốn nắng.
Núi xa xa, xanh xanh, lô nhô những cột điện gió. Trên sông không có ai. Bờ bên kia chỉ có hai con trâu đang dầm mình trong yên lặng. Ốc đá thân đầy bùn. Tuyền bắt lên cho vào chai nước. Rồi cũng thả ra hết thôi, chẳng dùng cho món ốc luộc hay ốc xào, Tuyền chỉ đơn giản là thích lội nước sông, dưới bóng mát của rặng tre dài và cao vút, căng mắt nhìn cho ra con ốc trong làn nước cạn và bắt nó lên.
Tháng bảy, sau hai ngày trời mát mẻ thì nay đã nóng gay gắt. Gió Lào bắt đầu về, tuy mới là thỉnh thoảng nhưng đã nổi lên là ào ạt trong chốc lát. Trên bờ, măng mọc to cao trong bụi, thẳng thớm, phổng phao. Chị Xuân bảo rồi gió Lào sẽ bẻ gãy ngọn chúng cho nên ngoài chợ giờ đầy măng bán, người ta cũng không giữ lại làm gì vì biết chúng sẽ không thể thành tre. Tuyền bảo kệ họ đi, mình cứ giữ cho chúng nó mọc nhé, biết đâu sẽ đủ cứng cáp mà thành tre. Chị Xuân cười cười trông rất đáng ghét - cái kiểu cười “Thì kệ cô, tre nhà cô cô muốn làm gì cứ làm, rồi sẽ biết!”.
Ở nơi Tuyền sống, người ta đã dần chặt bỏ tre. Chặt bỏ là còn tử tế với tre: một hôm Tuyền thấy bên đường người ta đốt cả một khóm tre to, như thiêu sống một người khổng lồ từng đỡ đần mình rất nhiều. Chị Xuân nói, người ta giờ dùng ống nhựa thay tre cho bền mà khỏi mọt; với lại tre ăn tốn đất quá… Bên bờ sông người ta cũng không chuộng tre, họ rủ nhau trồng duối để giữ bờ cho tốt. “Tre như cái con tóc dài, nước lũ cứ cuộn cả búi mà lôi đi lở hết bờ.” Nghe thì hình tượng lắm nhưng cả vùng nào đã ai thấy cảnh đó bao giờ, tuy nhiên khi muốn bỏ đi thì người khổng lồ ấy bị gán bao nhiêu là bất lợi.
Chị Xuân nhỏ nhắn, mặc một cái áo khoác đã bạc, một cái quần tây đen, các móng tay móng chân đã bị nấm ăn thụt vào hết. Cả vùng không ai làm vườn giỏi như chị. Chị chặt tre làm hàng rào chuồng ngan, làm giàn đậu rồng, nhưng luôn nói có lẽ chỉ cây chuối là còn được ưa chuộng: quả vừa để cúng vừa để ăn, lá thì gói bánh, hoa trộn nộm, thân băm cho lợn… Chứ tre giờ thất thế rồi, được mỗi cái thân mà ống nhựa ống sắt giờ ăn đứt, rổ rá bằng nhựa, bằng inox cũng không mốc như rổ tre. “Cuối cùng chẳng dùng được việc gì, nhỉ?”.
“Dùng được gì” hay “không dùng được gì”, ta đánh giá thiên nhiên đa phần bằng con mắt ích kỷ và từ đó làm méo mó sự tồn tại của nó. Cách đây nhiều năm, khi thấy lộc vừng “vô tích sự”, người trong làng đã ồ ạt chặt chúng đi như đã từng hào hứng mang chúng về trồng trong sân. Còn tre, để giữ nó cùng công dụng vô biên của nó, Tuyền không hiểu ngày xưa người ta đã diệt đi những cây gì để lấy chỗ cho nó?
“Tre để dày thế này là che hết các cây khác mất thôi…” chị Xuân lại “dèm” tre. “Hay mình phá bớt, đào một cái mương ngăn rễ tre xong trồng chuối?” chị đề xuất. Để chị không “bất mãn” và không thấy việc sắp làm là vô ích, Tuyền bảo chị, “Hôm nay chị cứ dọn rặng tre cho sạch đẹp vào, cho gốc tre có nắng chiếu măng còn lên mạnh. Vài năm nữa ắt người ta sẽ phải ùa về vườn mình để chụp ảnh, vì khi đó cả vùng quê này khéo mỗi vườn mình còn tre”.
Tháng 9/2026
Cam Thảo