Từ chuyện ông già Ba Tri lập chợ đến bí mật tên chợ của... các bà - Thanh Niên

Kết hợp tư liệu xưa và trải nghiệm thực tế, chương trình “Nếp nhà xưa - mạch sống người Việt” mở màn với chủ đề “Tiền nhân lập chợ”, thu hút đông khán giả, đặc biệt là người trẻ muốn tìm hiểu về chợ xưa.

Sáng 27.9 tại TP.HCM, Trung tâm Lưu trữ quốc gia II phối hợp Hội quán Các bà mẹ và Trung tâm Văn hóa Nếp Xưa tổ chức khai mạc triển lãm và tọa đàm "Tiền nhân lập chợ". Chương trình do nhà báo Lê Minh Hạ điều phối, với sự tham gia của tiến sĩ Bùi Việt Thành (Khoa Văn hóa học, Trường ĐH KHXH-NV TP.HCM), tiến sĩ Phạm Văn Luân (Khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật, Trường ĐH Văn hóa TP.HCM), tiến sĩ Nguyễn Thị Trúc Bạch (Phó giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và hội nhập, Viện Khoa học xã hội vùng Tây Nam bộ) và nhà báo Cù Mai Công, tác giả Sài Gòn một thuở - dân Ông Tạ đó, Gia Định là nhớ Sài Gòn là thương...

Từ những tư liệu lưu trữ, câu chuyện về các ngôi chợ xưa, tọa đàm mở ra nhiều góc nhìn thú vị về chợ - không chỉ là nơi mua bán mà còn là một không gian văn hóa, nơi hình thành những nếp sinh hoạt, cách ứng xử, món ăn và sự gắn kết cộng đồng.

Nghị định ngày 7.9.1909 của Thống đốc Nam Kỳ chuyển nhượng đất của thành phố để xây chợ Bến Thành và bài diễn văn Thống đốc Nam Kỳ đọc khánh thành chợ Bến Thành ngày 28.3.1914

Ảnh: Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II

Chợ - một xã hội thu nhỏ

Với nhiều người, ký ức tuổi thơ gắn liền với hình ảnh những buổi theo mẹ đi chợ. Chính vì thế, chợ không chỉ hiện diện trong đời sống thường nhật mà còn in sâu trong ký ức và đời sống văn hóa của mỗi cộng đồng.

Theo tiến sĩ Nguyễn Thị Trúc Bạch, không gian văn hóa chợ kết nối cả người bán lẫn người mua. Từ chuyện lựa chọn món ăn, chia sẻ cách sơ chế, chế biến cho đến những câu chuyện đời thường bên hàng quán, tất cả dần hình thành một lối giao tiếp và gắn kết cộng đồng đặc trưng.

“Không chỉ đến từ một phía ở người đi chợ mà không gian văn hóa chợ kết nối luôn cả người bán và người mua, để rồi cùng chia sẻ món ăn ngon với nhau, cách sơ chế sao cho bữa ăn đậm đà hơn, rồi có khi ngồi... tám đủ chuyện ‘trên trời dưới đất’, hình thành thói quen gắn kết văn hóa cộng đồng hết sức độc đáo”, bà nói.

Là người trực tiếp tham gia nhiều dự án nghiên cứu về chợ, tiến sĩ Bùi Việt Thành từng khảo sát 22 ngôi chợ trên khắp Việt Nam, từ Mũi Cà Mau đến Lào Cai. Với ông, mỗi phiên chợ ở một vùng đất là một không gian văn hóa riêng, phản ánh phong tục, tập quán và đời sống của cư dân địa phương.

“Chợ giống như một xã hội thu nhỏ. Thoạt nhìn, các gian hàng có vẻ lộn xộn nhưng thực ra mọi hoạt động đều vận hành theo những quy tắc và trật tự nhất định, thể hiện đặc trưng văn hóa của từng địa phương”, ông Thành nhận xét.

Theo ông, một trong những đặc trưng quan trọng của chợ xưa là góp phần duy trì và thúc đẩy đời sống đô thị. Chợ cũng là nơi hình thành niềm tin giữa người mua và người bán, đồng thời truyền lại nhiều kiến thức trong đời sống.

Ông cho biết từ thời Lê, Nguyễn đã có những quy định liên quan đến cân đo, đong đếm, giá cả và hoạt động mua bán tại chợ. Những quy tắc ấy góp phần tạo nên một môi trường giao thương lành mạnh, dựa trên sự tin cậy và những chuẩn mực chung.

Vì sao chợ thường mang tên các bà?

Chợ xưa ở Việt Nam hình thành gắn với quá trình trao đổi sản vật của cư dân nền văn minh lúa nước. Theo tiến sĩ Phạm Văn Luân, từ khoảng thế kỷ 16, nhu cầu trao đổi hàng hóa ngày càng phát triển, dần hình thành những khu chợ đông đúc và sầm uất.

Một điều thú vị được ông Luận đề cập là việc lập chợ thường gắn với vai trò của đàn ông, nhưng tên chợ lại nhiều khi gắn với phụ nữ.

“Việc thiết lập chợ do các ông đứng ra đảm đương nhưng tên chợ thường đứng tên... các bà. Đây không phải là sự bình đẳng giới mà người đàn ông khi đó có nguồn lực vững hơn, công sức nhiều hơn và họ tự đứng ra thuê người xây dựng chợ, lợi thế hơn phụ nữ”, ông phân tích.

Theo ông, phần lớn việc dựng chợ do đàn ông gánh vác, trong khi hoạt động buôn bán và duy trì giao thương thường do phụ nữ đảm nhiệm. Vì vậy, dấu ấn của các bà trong đời sống và tên gọi của nhiều ngôi chợ dần trở nên rõ nét.

Chuyện "ông già Ba Tri" lập chợ

Một trong những câu chuyện gây chú ý tại tọa đàm là về ông “già Ba Tri” - nhân vật có thật trong lịch sử vùng đất Bến Tre.

Theo tư liệu của tiến sĩ Phạm Văn Luân, tên thật của ông là Thái Hữu Kiểm, Hương Cả làng An Bình Đông. Khoảng năm Gia Long thứ 5 (1806), nhận thấy người dân phải đi lại vất vả, ông đã lập chợ An Bình Đông (chợ Trong) bên bờ rạch Ba Tri, tạo điều kiện cho ghe thuyền và thương hồ đến giao thương.

Khi chợ ngày càng sầm uất, ông Xã Hạc, chủ một khu chợ gần đó, cho đốn cây và đắp đập chặn ngang dòng rạch nhằm cô lập chợ Ba Tri, khiến ghe thuyền không thể vào buôn bán.

Dù tuổi cao sức yếu, cụ Thái Hữu Kiểm vẫn chống gậy, đi chân trần ra tận kinh đô Huế để kêu kiện. Sau khi xem xét sự việc, vua Minh Mạng phán: “Làng thì riêng, rạch thì chung, quan cai trị phải xuống coi phá đập”.

Lệnh vua được ban xuống, chính quyền địa phương phải phá bỏ đập, khơi thông dòng chảy để thương thuyền tiếp tục giao thương. Từ đó, chợ Ba Tri còn được gọi là chợ Đập. Người dân kính phục và gọi Thái Hữu Kiểm là “ông già Ba Tri”.

Chợ Ba Tri gắn liền với nhân vật có thật trong lịch sử Thái Hữu Kiểm

Ảnh: Tư liệu của tiến sĩ Phạm Văn Luận

Qua những câu chuyện về chợ Ba Tri, chợ Bến Thành, chợ Tân Định đến chợ Ông Tạ, tọa đàm "Tiền nhân lập chợ" cho thấy mỗi ngôi chợ không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa mà còn trở thành một phần của đời sống văn hóa, nơi lưu giữ phong tục, ẩm thực, ký ức và những mối quan hệ cộng đồng.

Những điều ít biết về chợ Ông TạChợ Ông Tạ cũ tồn tại từ năm 1954 đến đầu thập niên 1990, trước khi bị giải tỏa. Trong các văn bản chính quyền cũ, chợ có tên chính thức là chợ Tân Sơn Hòa. Tuy nhiên, tên gọi này gần như không được dùng trong đời sống và ngay trước nhà lồng chợ cũng chưa từng có bảng tên “chợ Tân Sơn Hòa”.Chợ không chỉ là khu nhà lồng rộng khoảng 1.600 m² mà còn bao gồm hệ thống hàng quán, quầy sạp ven đường, trải dài từ cầu Ông Tạ lên ngã ba Ông Tạ và lan sang các khu vực lân cận.Theo nhà báo Cù Mai Công, chợ hình thành từ nhu cầu giao thương của cư dân địa phương và người dân đến sinh sống sau năm 1954. Khu nhà lồng chính thức có từ năm 1958, trên phần đất của bà con người Nam cố cựu. Chính họ dựng chợ, chia sạp cho thuê và duy trì hoạt động mua bán.Điều này tạo nên nét riêng của chợ Ông Tạ so với nhiều khu chợ của cộng đồng người Bắc di cư năm 1954. Dù ẩm thực Bắc chiếm ưu thế, chợ vẫn có nhiều món Nam, món Trung, phản ánh sự giao thoa văn hóa của cư dân Sài Gòn.