Từ vụ “Hằng Lê Sâm Ngọc Linh” bị bắt: Người trồng sâm đúng xuất xứ nói gì?

Nhập sâm Lai Châu, Lê Thị Thanh Hằng - chủ kênh TikTok “Hằng Lê Sâm Ngọc Linh” - ở Thanh Hóa lên mạng xã hội quảng cáo, bán cho khách với lời giới thiệu là sâm Ngọc Linh chính gốc Kon Tum.

Sâm Ngọc Linh là loại dược liệu quý hiếm, được mệnh danh là cây "quốc bảo". Cây phân bố trên vùng sinh thái hẹp, quanh đỉnh núi Ngọc Linh, chủ yếu dưới các tán rừng nguyên sinh thuộc địa phận của 3 huyện là Nam Trà My (Quảng Nam cũ, nay là Đà Nẵng), Đắk Glei và Tu Mơ Rông (Kon Tum cũ, nay là Quảng Ngãi)...

Trước sự việc nêu trên, nhiều ý kiến cho rằng để bảo vệ thương hiệu sâm Ngọc Linh cũng như bảo vệ quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng, việc xây dựng hệ thống truy xuất và bảo chứng nguồn gốc trở nên cấp thiết.

Thị trường tràn lan hàng giả mạo tên gọi “sâm Ngọc Linh”

Ông Lương Trọng Khoa, Chủ tịch Hội Doanh nghiệp xã Trà Linh (Đà Nẵng) cho biết nơi đây hiện có tổng diện tích trồng sâm khoảng 3.000ha. Sản lượng sâm Ngọc Linh từ 6 năm tuổi trở lên, có thể thu hoạch, khai thác được ngay của các doanh nghiệp, hộ trồng lớn đầu tư và có hồ sơ, giấy tờ về nguồn gốc, xuất xứ đạt sản lượng khoảng 150 tấn.

Nơi đây cũng được mệnh danh là “thủ phủ sâm Ngọc Linh” của Việt Nam, được quy hoạch đến năm 2035 đạt khoảng hơn 17.000ha. Sâm Ngọc Linh tại đây phải đạt từ 6 tuổi trở lên mới có thể khai thác, kinh doanh.  

Dù là vùng trồng sâm Ngọc Linh lớn nhất nước, ông Khoa cũng cho biết, sản phẩm sâm Ngọc Linh nhiều năm nay phải “căng mình” đối phó với hàng giả, hàng nhái nguồn gốc xuất xứ.

Theo đó, sản phẩm sâm Ngọc Linh chủ yếu được tiêu thụ dưới dạng sâm tươi. Người trồng trước đây thường bán thông qua các mối quen hoặc quan hệ cá nhân nên khả năng tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng còn rất hạn chế. Đây cũng là một trong những khoảng trống khiến sâm giả có cơ hội xuất hiện trên thị trường.

Về pháp lý, sâm Ngọc Linh được xác định theo khu vực chỉ dẫn địa lý. Những cây sâm được trồng trong khu vực thuộc dãy núi Ngọc Linh, gồm địa bàn Kon Tum và Quảng Nam theo phạm vi được bảo hộ, mới được xác nhận là sâm Ngọc Linh theo chỉ dẫn địa lý. Nếu trồng ngoài khu vực này thì không được sử dụng tên gọi “sâm Ngọc Linh”.

Người tiêu dùng “không có cửa” phân biệt sâm Ngọc Linh thật hay giả?

Hơn 10 năm gắn bó với cây sâm Ngọc Linh, ông Lương Trọng Khoa cho rằng, điều đáng mừng là hiện nay nhiều doanh nghiệp, đơn vị sản xuất sâm Ngọc Linh đã từng bước tiếp cận khách hàng qua các kênh thương mại điện tử.

Thế nhưng, ông Khoa cho rằng, cũng chính trên không gian mạng phần lớn các sản phẩm được rao bán với tên “sâm Ngọc Linh” không phải là sâm được trồng tại vùng núi Ngọc Linh.

“Với người không có kinh nghiệm, việc nhận biết sâm Ngọc Linh bằng mắt thường rất khó, đặc biệt khi chỉ nhìn vào phần củ. Về cảm quan, cây sâm Ngọc Linh có một số đặc điểm về hình dáng, lá khác biệt nhẹ so với sâm trồng ở vùng khác nhưng khi sản phẩm được đưa ra thị trường dưới dạng củ thì việc phân biệt càng khó hơn”, ông Khoa cho biết.

Theo vị này, việc duy nhất giúp xác định chính xác nguồn gốc một củ sâm Ngọc Linh hiện nay là kiểm định ADN. Thế nhưng, chi phí cho mỗi củ khoảng 1,8 triệu đồng, tức khoảng 35 triệu đồng cho 1 kg sâm loại 18 - 20 củ/kg.

“Việc kiểm định cũng sẽ tốn thời gian và công sức cho lượng lớn hàng hóa nên phương án này hiện không thể thực hiện đại trà”, ông Khoa nói.

Theo ông Khoa, giải pháp quan trọng hơn là phải xây dựng được hệ thống truy xuất nguồn gốc và một tổ chức đủ uy tín để bảo chứng cho sản phẩm.

Hiện Hội doanh nghiệp xã Trà Linh đang hướng tới việc xác nhận những vườn sâm đáp ứng yêu cầu và đưa vào hệ thống quản lý, truy xuất nguồn gốc. Hồ sơ của từng vườn sẽ được cập nhật, từ vị trí, số lượng cây, độ tuổi đến quá trình chăm sóc và thay đổi của vườn.

Mỗi vườn có thể được quản lý bằng mã và bản đồ số. Người mua có thể tra cứu thông tin về nguồn gốc vườn thay vì chỉ dựa vào lời giới thiệu của người bán.

Đây là hướng cần thiết trong bối cảnh phần lớn giao dịch sâm hiện nay diễn ra từ xa. Vườn sâm ở trên núi, trong khi người mua có thể ở Hà Nội hoặc TPHCM nên không thể lúc nào cũng gặp trực tiếp để kiểm tra sản phẩm.

Hội cũng đang nghiên cứu các giải pháp khác giúp người mua có thể kiểm tra nguồn gốc sản phẩm. Mục tiêu cuối cùng là tạo dựng niềm tin thông qua một hệ thống bảo chứng độc lập, thay vì chỉ dựa vào thương hiệu cá nhân của người bán.

Riêng về thị trường sâm Ngọc Linh, bên cạnh nguồn sâm tươi, một số doanh nghiệp đầu tư chế biến sâm thành các sản phẩm khác. Tuy nhiên, thị trường sâm chế biến hiện vẫn khá trầm lắng.

Nguyên nhân là giá thành sản phẩm còn cao nên không phải người tiêu dùng nào cũng có khả năng sử dụng thường xuyên. Bên cạnh đó, niềm tin đối với các sản phẩm chế biến cũng là vấn đề, bởi người tiêu dùng khó biết doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu như thế nào và hàm lượng sâm thực tế ra sao.

Theo ông Khoa, nếu muốn phát triển thị trường sâm Ngọc Linh bền vững, cần có sự phối hợp giữa người trồng, doanh nghiệp, tổ chức nghề nghiệp và cơ quan quản lý, trong đó đặc biệt chú trọng xây dựng hệ thống truy xuất và bảo chứng để người tiêu dùng có thể kiểm tra nguồn gốc sản phẩm.

Khởi tố TikToker "Hằng Lê Sâm Ngọc Linh"

Ngày 26/8, lãnh đạo phòng Cảnh sát kinh tế Công an tỉnh Thanh Hóa, cho biết Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh đã khởi tố Lê Thị Thanh Hằng, tức TikToker "Hằng Lê Sâm Ngọc Linh", 34 tuổi, trú xã Đồng Tiến, về tội Lừa dối khách hàng, theo điều 198, Bộ luật Hình sự 2015.

Theo cơ quan điều tra, năm 2023, Hằng kinh doanh các sản phẩm từ sâm Ngọc Linh có nguồn gốc Kon Tum. Do giá thành cao, việc kinh doanh gặp nhiều khó khăn.

Trong quá trình tham gia các hội nhóm mua bán sâm trên mạng, Hằng nhận thấy một số loại có hình dạng tương đồng với sâm Ngọc Linh nhưng giá thấp hơn rất nhiều nên liên hệ một đầu mối tại Lào Cai.

Cơ quan điều tra cáo buộc, Hằng biết rõ hàng mua về không phải sâm Ngọc Linh nhưng vẫn sử dụng tài khoản TikTok "Hằng Lê Sâm Ngọc Linh" để livestream giới thiệu, chào bán và khẳng định đây là sâm chính gốc Kon Tum. Tin vào thông tin Hằng đưa ra, nhiều khách hàng đã nhầm tưởng là sâm Ngọc Linh.