Một tuần làm việc chỉ còn 3 ngày, gia đình có thể sống bằng thu nhập của một người và doanh nghiệp phải chật vật tìm nhân viên. Đó là viễn cảnh mà tỷ phú Jeff Bezos, nhà sáng lập Amazon, hình dung khi trí tuệ nhân tạo (AI) làm thay đổi năng suất của nền kinh tế.
Trong cuộc phỏng vấn với Fox News ngày 7/10, Bezos cho rằng AI có thể mang lại mức tăng năng suất hai chữ số. Khi đó, một số người có thể lựa chọn làm việc 3 ngày mỗi tuần mà vẫn đủ thu nhập nuôi sống gia đình. Thay vì thất nghiệp hàng loạt như nhiều người lo ngại, ông dự báo các doanh nghiệp có thể đối mặt với tình trạng thiếu lao động, bởi người dân không còn cần làm việc nhiều như trước.
Tuy nhiên, viễn cảnh lạc quan này xuất hiện giữa lúc chính Amazon tiếp tục cắt giảm nhân sự. Theo Reuters ngày 8/10, tập đoàn vừa tiến hành một đợt tinh giản mới, ảnh hưởng đến chưa tới 1.000 nhân viên văn phòng. Trước đó, Amazon đã triển khai các đợt cắt giảm tổng cộng khoảng 30.000 vị trí từ cuối năm 2025 đến đầu năm nay.
Khi được hỏi về vấn đề này, Bezos giải thích Amazon từng tuyển dụng quá nhiều trong đại dịch Covid-19 nên cần điều chỉnh quy mô. Việc cắt giảm nhân sự tại Amazon vì thế không thể được quy hoàn toàn cho AI.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Tỷ phú Jeff Bezos dự đoán AI sẽ giúp doanh nghiệp tăng năng suất và giảm số ngày làm việc của người lao động (Ảnh: Getty).
Dẫu vậy, sự đối lập giữa dự báo của Bezos và những diễn biến trên thị trường lao động đặt ra một câu hỏi lớn hơn: Nếu AI giúp doanh nghiệp tạo ra nhiều giá trị hơn với ít thời gian làm việc hơn, phần lợi ích đó sẽ thuộc về ai?
Năng suất tăng không đồng nghĩa thời gian làm việc giảm
Về lý thuyết kinh tế, khi năng suất lao động tăng, cùng một lượng thời gian có thể tạo ra nhiều hàng hóa và dịch vụ hơn. Xã hội có thể sử dụng phần giá trị gia tăng để nâng thu nhập, giảm giá hàng hóa hoặc rút ngắn thời gian làm việc.
Một nghiên cứu công bố trên tạp chí The Quarterly Journal of Economics năm 2025, khảo sát 5.172 nhân viên chăm sóc khách hàng khi doanh nghiệp triển khai công cụ hỗ trợ bằng AI. Kết quả cho thấy năng suất, đo bằng số vấn đề khách hàng được giải quyết mỗi giờ, tăng trung bình 15%. Nhóm nhân viên ít kinh nghiệm hoặc có kỹ năng thấp hơn ghi nhận mức cải thiện lớn hơn so với những người giàu kinh nghiệm.
Điều đó chứng minh AI có thể giúp người lao động thực hiện một số nhiệm vụ nhanh hơn và hiệu quả hơn. Nhưng năng suất tăng ở một công việc cụ thể không có nghĩa hiệu quả toàn bộ doanh nghiệp sẽ tăng tương ứng.
Khảo sát The State of AI in 2026 do McKinsey công bố tháng 8 cho thấy 80% người tham gia cho biết AI đã cải thiện năng suất cá nhân. Tuy nhiên, chỉ 37% ghi nhận AI có đóng góp vào lợi nhuận trước lãi vay và thuế (EBIT) của tổ chức.
Khoảng cách này phản ánh việc AI giúp một nhân viên làm việc nhanh hơn khác với việc giúp toàn bộ doanh nghiệp tạo ra nhiều lợi nhuận hơn.
Ngay cả khi AI thực sự nâng năng suất của cả doanh nghiệp, việc chuyển thành tuần làm việc 3 ngày vẫn không đơn giản. Bởi vì khi năng suất tăng đủ mạnh, doanh nghiệp cũng không có nghĩa vụ kinh tế tự động chuyển toàn bộ lợi ích thành thời gian nghỉ.
Việc tăng lương và rút ngắn giờ làm chỉ là hai trong nhiều cách phân phối thành quả năng suất. Thực tế lịch sử cho thấy hai đại lượng này không phải lúc nào cũng tăng cùng nhau.
Theo dữ liệu do Viện Chính sách Kinh tế Mỹ (EPI) cập nhật tháng 9, từ cuối năm 1979 đến quý II năm nay, năng suất lao động tại Mỹ tăng khoảng 93,7%, trong khi mức thù lao theo giờ của nhóm lao động sản xuất và nhân viên không giữ vị trí quản lý chỉ tăng 32,7% sau khi điều chỉnh lạm phát.
Điều này cho thấy tăng trưởng năng suất không nhất thiết được chuyển thành mức tăng thu nhập tương ứng cho người lao động.
AI sẽ khiến doanh nghiệp thiếu người hay người lao động thiếu việc?
Dự báo gây chú ý hơn của Bezos không nằm ở tuần làm việc 3 ngày, mà ở khả năng AI khiến thị trường thiếu lao động. Lập luận của ông là khi năng suất và thu nhập thực tế tăng đủ mạnh, một số người sẽ lựa chọn dành thêm thời gian cho gia đình, nghỉ ngơi hoặc các hoạt động cá nhân, thay vì tiếp tục làm việc với cường độ cũ.
Nếu xu hướng này diễn ra trên quy mô lớn, tổng số giờ lao động sẵn có có thể giảm. Trong khi đó, sản xuất mở rộng và nhu cầu hàng hóa, dịch vụ tăng lên có thể khiến doanh nghiệp cần thêm nhân lực.
Tuy nhiên, đây mới là một kịch bản. Những dữ liệu hiện có chưa cho thấy AI đang đưa thị trường lao động đến tình trạng mà Bezos mô tả.
Nghiên cứu cập nhật tháng 8 của Stanford Digital Economy Lab, sử dụng dữ liệu tiền lương của hàng triệu lao động Mỹ đến tháng 6, cho thấy một tín hiệu đáng chú ý. Số việc làm của nhóm lao động 22-25 tuổi trong những nghề chịu tác động mạnh của AI thấp hơn khoảng 19% so với mức giả định nếu nhóm này tăng trưởng cùng tốc độ với lao động trẻ ở những nghề ít chịu tác động hơn.
Các nhà nghiên cứu nhận thấy sự chênh lệch chủ yếu xuất hiện do doanh nghiệp giảm tuyển dụng người trẻ, thay vì gia tăng sa thải. Nghiên cứu cũng không tìm thấy bằng chứng về tình trạng mất việc hàng loạt trên toàn nền kinh tế Mỹ.
Kết quả này phần nào phù hợp với đánh giá của Yale Budget Lab, cập nhật tháng 9. Nhóm nghiên cứu chưa ghi nhận sự thay đổi rõ ràng trong cơ cấu việc làm của Mỹ có thể gắn trực tiếp với việc đưa AI vào thị trường lao động.
Đặc biệt, AI không tác động đồng đều lên tất cả ngành nghề.
Theo nghiên cứu của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) và Viện Nghiên cứu Quốc gia Ba Lan (NASK) công bố tháng 5/2025, khoảng 25% việc làm toàn cầu có mức độ tiếp xúc nhất định với AI tạo sinh. Tuy nhiên, ILO đánh giá sự biến đổi nội dung công việc có khả năng xảy ra phổ biến hơn việc thay thế hoàn toàn con người.
Một nhân viên kế toán có thể sử dụng AI để xử lý chứng từ nhanh hơn, nhưng vẫn cần chuyên môn để kiểm soát sai sót và chịu trách nhiệm về kết quả. Ngược lại, các công việc văn phòng mang tính lặp lại có thể giảm nhu cầu tuyển mới khi doanh nghiệp tự động hóa nhiều nhiệm vụ.
Trong khi đó, những ngành cần sự hiện diện trực tiếp của con người, chẳng hạn chăm sóc người bệnh, xây dựng hoặc nhiều dịch vụ cá nhân, có thể khó rút ngắn thời gian lao động với tốc độ tương tự.
Vì vậy, một nền kinh tế hoàn toàn có thể đồng thời thiếu nhân lực ở một số lĩnh vực và dư thừa lao động ở những lĩnh vực khác.
Đây cũng là điểm cần phân biệt khi đánh giá dự báo của Bezos: Doanh nghiệp khó tuyển được người có kỹ năng phù hợp không có nghĩa mọi người lao động đều có thể lựa chọn làm việc ít đi. Ngay cả khi 2 ngày làm việc được tiết kiệm, người lao động sẽ được nghỉ ngơi, hay doanh nghiệp sẽ không còn cần đến họ trong 2 ngày ấy?