Ukraine đối mặt bài toán giữ đoàn kết giữa thời chiến

Tranh luận về bầu cử thời chiến tại Ukraine không còn là vấn đề thuần túy pháp lý. Đằng sau cuộc căng thẳng giữa Tổng thống Volodymyr Zelensky và cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov là sự va đập ngày càng rõ giữa yêu cầu tập trung quyền lực để tiến hành chiến tranh với đòi hỏi đổi mới thể chế, kiểm soát tham nhũng và khôi phục cạnh tranh dân chủ.

Nếu không được xử lý bằng đối thoại và một lộ trình chính trị đáng tin cậy, “cơn sóng ngầm” này có thể làm gia tăng khoảng cách giữa chính quyền, xã hội dân sự và những người đang trực tiếp chiến đấu.

Những căng thẳng nội bộ

Mâu thuẫn giữa ông Zelensky và ông Fedorov đáng chú ý trước hết bởi đây không phải sự đối đầu giữa hai lực lượng vốn ở hai chiến tuyến chính trị. Ông Fedorov từng là một trong những gương mặt trẻ nổi bật nhất trong đội ngũ của ông Zelensky, tham gia chiến dịch tranh cử năm 2019, sau đó phụ trách chuyển đổi số và xây dựng ứng dụng dịch vụ công Diia.

Khi được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Quốc phòng hồi tháng 1, ông Fedorov - nhà kỹ trị 35 tuổi - được kỳ vọng đưa tư duy số hóa, UAV, dữ liệu chiến trường và quản trị minh bạch vào bộ máy quốc phòng chịu sức ép khổng lồ của chiến tranh.

Trong 6 tháng giữ chức, ông Fedorov tạo dựng hình ảnh một “bộ trưởng cải cách”: thúc đẩy mua sắm UAV, kiểm toán chiến trường, mở rộng các chiến dịch tấn công chiều sâu và tìm cách giảm bớt những tầng nấc hành chính bị coi là di sản của mô hình quân sự cũ.

Tuy nhiên, chính quá trình đó làm bùng lên xung đột với Tổng tư lệnh khi đó là Tướng Oleksandr Syrsky. Ông Fedorov cho rằng một số sáng kiến công nghệ, cải tổ nhân sự bị giới chỉ huy cản trở; phía đối lập lại đặt câu hỏi về khả năng điều hành quốc phòng của một nhà kỹ trị không có kinh nghiệm quân sự.

Tổng thống Zelensky cuối cùng lựa chọn cách chấm dứt xung đột bằng việc miễn nhiệm ông Fedorov vào ngày 15/7. Quyết định này không dập tắt tranh cãi mà biến một bất đồng trong bộ máy thành khủng hoảng chính trị ngoài đường phố. Các cuộc biểu tình yêu cầu phục chức cho ông Fedorov xuất hiện tại Kiev, Lviv, Dnipro, Kharkov, Zaporizhzhia và nhiều thành phố khác.

Riêng một cuộc tuần hành giữa tháng 8 tại Kiev thu hút khoảng 2.000 người, trong đó có cả quân nhân, cựu binh và những nhà hoạt động chống tham nhũng. Guardian nhận định việc sa thải đã đẩy ông Fedorov từ vị trí “người trung thành” thành đối thủ tiềm tàng của ông Zelensky kể từ năm 2022.

Tổng thống Zelensky sau đó thay tướng Syrsky, nhưng không đưa ông Fedorov trở lại. Ngày 19/8, quốc hội Ukraine phê chuẩn ông Yevhenii Khmara - tướng an ninh từng chỉ huy lực lượng đặc nhiệm Alpha, làm Bộ trưởng Quốc phòng. Theo báo Kommersant, quyết định này khép lại khả năng ông Fedorov quay lại nội các trong ngắn hạn nhưng chưa giải quyết được phản ứng trong xã hội xoay quanh quản lý ngân sách quốc phòng, lựa chọn nhân sự và quan hệ giữa cơ quan dân sự với giới chỉ huy quân đội.

Bước ngoặt xuất hiện tối 18/8 vừa qua, khi ông Fedorov đăng video dài 9 phút, nói rằng Ukraine đang đối mặt “khủng hoảng quản trị mang tính hệ thống”, trong đó tham nhũng chỉ là biểu hiện của một cơ chế đề cao lòng trung thành hơn năng lực. Ông lập luận rằng nếu chiến tranh còn kéo dài vài năm, Nga không thể mặc nhiên có quyền quyết định khi nào người Ukraine được lựa chọn chính quyền. Vì thế, Ukraine cần tìm một cơ chế “hợp pháp, an toàn và thực tế” để khôi phục tiến trình dân chủ ngay cả trong chiến tranh. Tuy nhiên, ông Fedorov không trình bày thiết kế bầu cử cụ thể và cũng không tuyên bố tranh cử.

Phản ứng ngày 22/8 của Tổng thống Zelensky biến bất đồng thành cuộc tranh luận toàn quốc, khi ông gọi bầu cử lúc này là “cơn sóng thần” có thể chia cắt Ukraine, đồng thời khẳng định chiến lược của ông là dẫn dắt đất nước đến khi chiến tranh kết thúc và bảo vệ chủ quyền quốc gia. Ông Zelensky cũng cho biết đã đề nghị cựu Bộ trưởng Quốc phòng Fedorov vào 4 vị trí khác trong chính quyền nhưng đều bị từ chối. Ông Zelensky vẫn bày tỏ thái độ tích cực với người cộng sự cũ, song cho rằng ông Fedorov “đang bị đẩy vào những việc sai sở trường”.

Các cuộc thăm dò cho thấy tiềm năng chính trị của ông Fedorov là có thật, nhưng chưa đủ để kết luận xã hội Ukraine đã chuyển sang ủng hộ bầu cử ngay lập tức. Khảo sát được DW dẫn lại xếp ông Zelensky dẫn đầu ý định bỏ phiếu với 25,2%, tiếp theo là cựu Tổng tư lệnh Valery Zaluzhny 16,7% và ông Fedorov 12,5%. Một khảo sát tín nhiệm khác cho thấy ông Zaluzhny đạt 66%, ông Fedorov 63% và ông Zelensky 56%. Báo Economist cho biết một khảo sát chưa công bố tiếp tục xếp ông Fedorov thứ ba với 16%; tuy nhiên, do chưa rõ đơn vị thực hiện và phương pháp khảo sát, con số này chỉ nên được coi là chỉ dấu về xu hướng, không phải dự báo bầu cử.

Lá phiếu dưới tên lửa

Lập luận của cả ông Zelensky và ông Fedorov đều chứa đựng một phần sự thật. Cựu Bộ trưởng Quốc phòng Fedorov có lý khi cảnh báo tình trạng chiến tranh kéo dài không thể trở thành lý do vô thời hạn cho việc đóng băng cạnh tranh chính trị. Ukraine đang chiến đấu để bảo vệ mô hình nhà nước dân chủ châu Âu; vì vậy, duy trì trách nhiệm giải trình, chống tham nhũng và chuẩn bị cho sự chuyển giao quyền lực là một bộ phận của sức đề kháng quốc gia.

Ngược lại, ông Zelensky cũng có cơ sở khi cho rằng một cuộc bầu cử không an toàn, không bao trùm và không được quốc tế thừa nhận có thể gây tổn hại cho tính chính danh nhiều hơn là củng cố nó.

Về pháp lý, cần phân biệt rõ giữa Hiến pháp và luật thông thường. Hiến pháp Ukraine trực tiếp cấm sửa đổi Hiến pháp và tổ chức bầu cử quốc hội trong thời gian “thiết quân luật”, nhưng không ghi rõ lệnh cấm đối với bầu cử tổng thống. Tuy nhiên, Điều 19 Luật về chế độ thiết quân luật cấm tổ chức bầu cử tổng thống, quốc hội và chính quyền địa phương.

Điều 108 hiến pháp đồng thời quy định tổng thống tiếp tục thực hiện nhiệm vụ cho đến khi người kế nhiệm tuyên thệ, nghĩa là việc nhiệm kỳ 5 năm của ông Zelensky kết thúc vào tháng 5/2024 không tự động tạo ra khoảng trống quyền lực. Theo giới chuyên gia, quốc hội về lý thuyết có thể sửa luật để cho phép bầu cử tổng thống, nhưng tính hợp hiến và tính chính danh của một cuộc bỏ phiếu như vậy vẫn có thể bị tranh cãi.

Rào cản thực tế còn lớn hơn rào cản pháp luật. Hàng triệu công dân Ukraine đang tị nạn ở nước ngoài; một bộ phận dân số sống trong các vùng do Nga kiểm soát; khoảng 1 triệu người phục vụ trong các lực lượng vũ trang và phân tán dọc chiến tuyến.

Để bảo đảm quyền bầu cử bình đẳng, Kiev phải lập lại danh sách cử tri, mở hàng nghìn điểm bỏ phiếu ngoài nước, thiết kế cơ chế cho quân nhân và người khuyết tật, bảo vệ bí mật lá phiếu, đồng thời bảo đảm ứng cử viên được vận động trong điều kiện tương đối công bằng. Nghiên cứu của tổ chức giám sát bầu cử Ukraine OPORA cảnh báo việc mở điểm bỏ phiếu ở nước ngoài quá muộn có thể tạo ra sự bất bình đẳng đáng kể giữa các nhóm cử tri.

An ninh là điểm nghẽn gần như không thể khắc phục nếu chiến sự vẫn diễn ra. Một chiến dịch tranh cử cần hội họp, tiếp xúc công chúng, tranh luận truyền hình, hoạt động báo chí và giám sát quốc tế, tất cả đều có thể trở thành mục tiêu của tên lửa, UAV hoặc các cuộc tiến công mạng. Giáo sư Oleksiy Haran thuộc Học viện Kiev-Mohyla cho rằng Ukraine cần ít nhất một lệnh ngừng bắn ổn định trong 6 tháng trước khi có thể tổ chức bầu cử tương đối tin cậy.

Hội đồng châu Âu cũng đánh giá bầu cử giữa xung đột vũ trang là “cực kỳ hiếm” và có thể làm trầm trọng thêm sự chia rẽ nếu những nguyên tắc cốt lõi về an toàn, cạnh tranh và phổ thông đầu phiếu không được bảo đảm. Khuyến nghị của Hội đồng châu Âu nhấn mạnh sự cần thiết của một lộ trình hậu thiết quân luật, bộ tiêu chí tối thiểu và quy tắc ứng xử được các lực lượng chính trị thống nhất trước.

Dữ liệu xã hội hiện cũng không ủng hộ quan điểm cho rằng đa số người Ukraine muốn bỏ phiếu ngay lập tức. Khảo sát của Viện Xã hội học Quốc tế Kiev ngày 5/8 cho thấy 57% muốn bầu cử chỉ sau khi giao tranh chấm dứt. Đáng chú ý, hãng tin Reuters ghi nhận ngay cả một số người biểu tình yêu cầu phục chức ông Fedorov cũng không đồng tình với đề xuất bầu cử thời chiến. Điều đó cho thấy sự ủng hộ dành cho cá nhân ông Fedorov, nhu cầu cải cách bộ máy và mong muốn tổ chức bầu cử là ba vấn đề có liên hệ nhưng không đồng nhất.

Mặt khác, cách Tổng thống Zelensky mô tả bầu cử lúc này như con đường “hủy diệt đất nước” cũng có thể bị phản ứng. Nếu mọi yêu cầu thảo luận về chuyển giao quyền lực bị xem là phá hoại đoàn kết, chính quyền sẽ vô tình đẩy những tiếng nói cải cách ra ngoài khuôn khổ thể chế. Chuyên gia Orysia Lutsevych thuộc Viện Chatham House (Anh) nhận định xã hội Ukraine vẫn là một không gian đa nguyên, trong đó đường phố, báo chí, giới trẻ và các cơ quan chống tham nhũng đang đóng vai trò kiểm soát quyền lực. Vấn đề không phải xóa bỏ tranh luận để giữ đoàn kết, mà là không để tranh luận biến thành cuộc đối đầu “trung thành hay phản bội”.

Đường đứt gãy dân sự - quân sự và bài toán giữ đoàn kết

Nguy cơ sâu xa nhất của vụ việc không phải là một cuộc bầu cử có thể diễn ra ngay, mà là sự hình thành những “căn cước chính trị thời chiến” đối lập: người ở tiền tuyến, người ở hậu phương; quân nhân và dân thường; lực lượng cải cách công nghệ và bộ máy chỉ huy truyền thống; người ở trong nước và hàng triệu công dân tị nạn. Mỗi nhóm đều cho rằng mình chịu hy sinh nhiều hơn, hiểu chiến tranh rõ hơn, có quyền quyết định lớn hơn đối với tương lai của quốc gia. Khi đó, lá phiếu không còn là công cụ điều hòa khác biệt mà có nguy cơ trở thành cuộc trưng cầu lòng yêu nước.

Ông Fedorov không phải là một tướng lĩnh, nhưng ảnh hưởng của ông gắn chặt với các đơn vị UAV, tình nguyện viên công nghệ, nhân viên quốc phòng trẻ và bộ phận quân nhân bất mãn với cách chỉ huy cũ. Vì thế, xung đột giữa ông Fedorov và ông Syrsky nhanh chóng được công chúng diễn giải thành cuộc đối đầu giữa “cải cách” và “hệ thống”, giữa phương thức tác chiến mới với tư duy quân sự lỗi thời. Cách giản lược này nguy hiểm bởi nó biến những tranh luận chuyên môn về tổn thất, ngân sách, nhân sự và quyền chỉ huy thành sự lựa chọn chính trị giữa các cá nhân.

Tổng thống Zelensky có lý khi phản đối những khẩu hiệu cực đoan. Ông nhấn mạnh rằng chính quân đội tạo ra không gian an ninh để người dân có thể xuống đường thể hiện quan điểm tại Kiev. Nhưng mặt khác, người dân cũng có quyền yêu cầu giải trình về cách sử dụng ngân sách quốc phòng và sinh mạng binh sĩ. Sự cân bằng đúng đắn không phải đặt quân đội lên trên sự giám sát dân chủ, cũng không phải kéo quân đội vào tranh giành chính trị, mà là duy trì ranh giới rõ giữa quyền chỉ huy tác chiến và trách nhiệm giải trình dân sự.

Việc bổ nhiệm một thiếu tướng từng chỉ huy đặc nhiệm như ông Khmara làm Bộ trưởng Quốc phòng càng làm câu hỏi này trở nên nhạy cảm. Luật An ninh quốc gia năm 2018 của Ukraine xây dựng Bộ trưởng Quốc phòng như một chức danh dân sự, chịu trách nhiệm hoạch định chính sách, giám sát chiến lược và kiểm soát dân chủ đối với quân đội. Năng lực tác chiến xuất sắc của ông ông Khmara không tự động giải quyết được bài toán ấy; trái lại, Kiev cần chứng minh việc chuyển từ một nhà cải cách dân sự sang một tướng an ninh không đồng nghĩa với thu hẹp giám sát dân sự.

Bối cảnh chiến trường càng khiến xung đột chính trị trở nên rủi ro. Trong cuộc họp báo ngày 22/8, ông Zelensky tuyên bố Ukraine đã giành lại 820km² trong năm 2026, trong khi Nga chiếm 990km²; chỉ còn 10km² tại tỉnh Dnipropetrovsk nằm dưới sự kiểm soát của Nga. Đây là số liệu do phía Ukraine cung cấp. Cũng theo ông Zelensky, Nga có thể huy động thêm 300.000 quân sau bầu cử quốc hội vào tháng 9 tới và chuyển lực lượng sang những hướng mới nếu đạt mục tiêu tại khu vực Donbass.

Cùng lúc, Ukraine đối mặt với khoản thiếu hụt ngân sách quốc phòng 27 tỷ USD và lượng tên lửa đánh chặn Patriot sụt giảm mạnh. Những thách thức này cho thấy Kiev khó có đủ nguồn lực để vừa bảo đảm chiến trường, vừa bảo vệ một chiến dịch bầu cử toàn quốc an toàn. Cũng cần lưu ý rằng chính các khó khăn về phòng không, tài chính và đòn tấn công tầm xa đang phủ bóng lên cuộc tranh luận chính trị.

Tuy nhiên, trì hoãn bầu cử không đồng nghĩa với trì hoãn mọi hình thức làm mới quyền lực. Lối ra hợp lý trước mắt là hình thành một thỏa thuận chính trị - xã hội về “quản trị thời chiến”, có sự tham gia của các đảng trong Quốc hội, xã hội dân sự, giới chống tham nhũng, cựu binh, đại diện quân nhân và người Ukraine ở nước ngoài. Thỏa thuận đó cần xác định các điều kiện tối thiểu cho bầu cử: lệnh ngừng bắn đủ ổn định; chấm dứt hoặc tạm đình chỉ thiết quân luật; cập nhật danh sách cử tri; cơ chế bỏ phiếu cho quân nhân và người tị nạn; bảo đảm vận động tranh cử, quan sát quốc tế, an ninh mạng và giải quyết khiếu nại.

Quan trọng hơn, cả ông Zelensky và ông Fedorov hiện cần tránh biến sự bất đồng thành cuộc đấu về lòng trung thành. Tổng thống Ukraine không nên coi mọi yêu cầu đổi mới chính trị là mối đe dọa đối với quốc gia; ông Fedorov cũng không nên sử dụng uy tín của quân đội và làn sóng phản đối quyết định miễn nhiệm như bệ phóng cho một chiến dịch tranh cử chưa có điều kiện pháp lý. Quân đội phải được giữ ngoài cạnh tranh đảng phái; các tướng lĩnh đương chức không nên trở thành trung tâm vận động chính trị; những cáo buộc tham nhũng hoặc sai lầm chỉ huy phải được xử lý bằng cơ chế điều tra, giám sát nghị viện và trách nhiệm công vụ.

“Cơn sóng thần” mà ông Zelensky cảnh báo vì thế chưa phải là một thực tế không thể đảo ngược. Điều đang diễn ra mới là “cơn sóng ngầm” của sự mệt mỏi vì chiến tranh, bất mãn với bộ máy và nhu cầu được biết đất nước sẽ trở lại đời sống dân chủ như thế nào.

Nếu Kiev xây dựng được một lộ trình minh bạch và bảo vệ quyền phản biện, cuộc tranh luận giữa ông Zelensky - Fedorov có thể trở thành phép thử trưởng thành của nền dân chủ Ukraine. Nhưng nếu hai bên tiếp tục đẩy nhau vào hai cực “ổn định hay thay đổi”, “tiền tuyến hay hậu phương”, “quân đội hay dân thường”, chính đường rạn nứt nội bộ, chứ không phải bản thân lá phiếu - có thể trở thành khó khăn lớn nhất đối với sức chống chịu của Ukraine.