Ứng dụng công nghệ số trong nghệ thuật biểu diễn ngày càng phổ biến. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào khả năng lựa chọn giải pháp phù hợp đặc trưng và điều kiện từng đơn vị nghệ thuật. Công nghệ chỉ phát huy giá trị khi phục vụ ý tưởng sáng tạo, tôn vinh tài năng nghệ sĩ, gìn giữ bản sắc của từng loại hình và nâng cao trải nghiệm công chúng.
Công nghệ kết nối khán giả
Thực tiễn tại một số đơn vị nghệ thuật cho thấy, công nghệ số đang đổi mới phương thức sáng tạo, dàn dựng và tổ chức biểu diễn. Các công nghệ thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) và 3D mapping… gia tăng những cách tiếp cận mới với nghệ thuật truyền thống, làm phong phú ngôn ngữ sân khấu.
Trong các vở diễn thực cảnh “Tinh hoa Bắc Bộ” và “Ký ức Hội An”, công nghệ hiện đại kết hợp nghệ thuật biểu diễn đã trở thành những sản phẩm du lịch văn hóa thu hút công chúng. Liên đoàn Xiếc Việt Nam ghi dấu ấn ứng dụng công nghệ qua các vở “Sơn thần thủy quái” và “Kỳ Yến-Bữa tiệc diệu kỳ”.
NSND Tống Toàn Thắng, Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam cho biết: Công nghệ làm thay đổi tư duy dàn dựng, từ trình chiếu hình ảnh đến tổ chức không gian biểu diễn. Với vở “Sơn thần thủy quái”, công nghệ tạo bước đột phá so với cách dàn dựng câu chuyện “Sơn Tinh, Thủy Tinh” cách đây 20 năm. Sự kết hợp giữa nghệ thuật xiếc, chất liệu văn hóa dân gian và công nghệ hiện đại tạo hiệu ứng thị giác, xây dựng không gian sân khấu sinh động, hỗ trợ nghệ sĩ hóa thân vào nhân vật và dẫn dắt khán giả theo mạch câu chuyện. Công nghệ còn mang đến những cách thể hiện mới cho các tiết mục xiếc.
Sau hơn 10 buổi diễn “Sơn thần thủy quái”, Liên đoàn Xiếc Việt Nam ghi nhận Rạp Xiếc Trung ương với hơn 1.200 chỗ ngồi liên tục kín khán giả, và số đông là khán giả trẻ. Tương tự, năng động ứng dụng công nghệ số nâng cao chất lượng sản phẩm, sự kết hợp giữa các loại hình nghệ thuật cùng cách tổ chức không gian sân khấu tại Nhà hát Múa rối Việt Nam đã mang đến những cách thể hiện mới, tăng trải nghiệm thưởng thức của khán giả.
Vở “Cảm xúc Long Thành” kết hợp múa rối nước, múa rối cạn với nghệ thuật đương đại, làm mới âm hưởng ca trù. Vở “Thế giới thần tiên” kết hợp rối cạn và rối nước, xây dựng sân khấu đa tầng tạo hiệu ứng thị giác bắt mắt. Bên cạnh đổi mới cách dàn dựng, công nghệ số còn thay đổi phương thức phân phối sản phẩm nghệ thuật.
Ông Lê Anh Dũng, Giám đốc Trung tâm Hạ tầng số VTC (VTC Cloud), Tổng công ty Truyền thông đa phương tiện VTC nhận định: Sự phối hợp giữa VTC và Liên đoàn Xiếc Việt Nam trong phân phối vé trực tuyến giúp khán giả chủ động mua vé, thanh toán, lựa chọn chỗ ngồi trước khi đến rạp. Theo đại diện VTC, nhiều buổi diễn ngày thường đạt tỷ lệ lấp đầy hơn 90%, các buổi cuối tuần gần như kín chỗ.
Bài toán năng lực vận hành
Dù đem lại những thay đổi trong sáng tạo và tổ chức biểu diễn, nhiều đơn vị nghệ thuật đang phải “vượt khó” để ứng dụng công nghệ số. Kinh phí hạn hẹp, thiết bị thiếu đồng bộ, cơ sở vật chất chưa đáp ứng yêu cầu, năng lực khai thác công nghệ còn hạn chế. Bên cạnh đó, cơ chế xã hội hóa chưa đủ sức khuyến khích doanh nghiệp hợp tác lâu dài với đơn vị nghệ thuật và nghệ sĩ.
Tại Liên đoàn Xiếc Việt Nam, đơn vị chủ động tìm kiếm doanh nghiệp công nghệ cùng chung mong muốn phát triển sản phẩm văn hóa chất lượng. Liên đoàn đóng góp nghệ sĩ, kinh nghiệm chuyên môn, không gian biểu diễn và năng lực sáng tạo; doanh nghiệp cung cấp nền tảng, giải pháp công nghệ và nhân lực kỹ thuật. Tuy nhiên, theo NSND Tống Toàn Thắng, công nghệ không thể thay thế tài năng nghệ sĩ mà chỉ hỗ trợ quá trình biểu diễn và nâng cao trải nghiệm thưởng thức của khán giả.
Ứng dụng công nghệ đòi hỏi sự đổi mới trong tư duy của người đứng đầu, đạo diễn và ê-kíp sáng tạo cùng quá trình chuẩn bị kỹ lưỡng từ xây dựng ý tưởng, kịch bản đến tổ chức biểu diễn. Sự phối hợp giữa nghệ sĩ và bộ phận kỹ thuật phải bảo đảm chính xác theo diễn biến sân khấu; nghệ sĩ cũng cần khổ luyện để thích nghi với không gian, cường độ ánh sáng và phương thức biểu diễn mới. Công nghệ cần nâng cao hiệu quả biểu đạt và bảo tồn những giá trị nguyên bản của di sản.
Nhìn nhận công nghệ ngày càng giữ vai trò quan trọng trong nghệ thuật biểu diễn, NSND Nguyễn Tiến Dũng, Giám đốc Nhà hát Múa rối Việt Nam chia sẻ: Mỗi loại hình nghệ thuật có yêu cầu thẩm mỹ và điều kiện biểu diễn riêng, chi phối cách sử dụng và xử lý công nghệ. Nhân vật rối thường có kích thước nhỏ với những chuyển động tinh tế. Khán giả đến nhà hát để thưởng thức vẻ đẹp của con rối và nghệ thuật điều khiển rối độc đáo.
Hình ảnh trình chiếu quá lớn hoặc hiệu ứng quá mạnh dễ lấn át con rối, làm giảm sức hấp dẫn của nghệ thuật múa rối truyền thống. Vì vậy, các yếu tố kỹ thuật cần được tính toán hợp lý. Bên cạnh yêu cầu thẩm mỹ, quy mô khán phòng và điều kiện thiết bị cũng ảnh hưởng đến khả năng đầu tư, vận hành công nghệ tại Nhà hát Múa rối Việt Nam.
Theo thông tin từ nhà hát, phần lớn rạp có khoảng 200 chỗ ngồi, khán phòng lớn nhất có khoảng 300 chỗ, khiến nhà hát khó phục vụ những đoàn khách đông. Có trường học muốn đưa khoảng 500 học sinh đến xem nhưng nhà hát không thể đáp ứng. Sức chứa hạn chế ảnh hưởng đến khả năng khai thác doanh thu và cân đối kinh phí đầu tư công nghệ. Thiết bị thiếu đồng bộ cũng gây trở ngại cho quá trình vận hành. Có khi thiết bị mới vừa bổ sung, những hạng mục khác đã xuống cấp, lỗi thời khiến các bộ phận khó phối hợp thành một hệ thống hiệu quả.
Riêng với múa rối nước, môi trường ẩm và tần suất biểu diễn cao khiến hệ thống ánh sáng nhanh hư hỏng, phát sinh chi phí bảo trì, thay thế. Hiện nay, nhà hát chủ động tìm kiếm đối tác hỗ trợ hoạt động, tuy nhiên, để vận hành lâu dài, các đơn vị nghệ thuật vẫn cần cơ chế đầu tư và thu hút nguồn lực xã hội phù hợp. Ứng dụng công nghệ số là xu thế tất yếu, phản ánh sự vận động của nghệ thuật cùng đời sống trước yêu cầu của thị trường. Là 1 trong 10 ngành công nghiệp văn hóa của Việt Nam, nghệ thuật biểu diễn cần linh hoạt thích ứng với tốc độ phát triển công nghệ.
NGỌC LIÊN