Khi yêu cầu ChatGPT hay bất kỳ nền tảng AI "viết" vài câu văn hay cả đoạn dài cho một chủ đề cụ thể, người dùng nhanh chóng nhận thành phẩm đúng như mong muốn sau vài giây. Nếu không thích giọng văn hiện tại, họ ra lệnh AI thay đổi, tinh chỉnh từng từ, chi tiết. Đôi khi, chatbot thay con người biên tập, nâng cấp bản thảo thành phiên bản hoàn chỉnh. Tùy câu lệnh, trí tuệ nhân tạo "sáng tác" một quyển tiểu thuyết hay một bài thơ mà không cần dàn ý, miễn được biết đề tài.
Liệu những gì AI viết có giá trị hay chỉ là những dòng chữ được trau chuốt? Từ khi ChatGPT ra mắt vào cuối năm 2022, giới văn học liên tục tranh luận về vấn đề này. Phần lớn phản đối sự can thiệp của AI, cho rằng văn chương của máy móc sáo rỗng. Theo họ, các mô hình ngôn ngữ lớn của AI (Large Language Model, LLM) chỉ góp nhặt ngôn từ của nhân loại qua loạt bài viết trên mạng và các tác phẩm văn học từ xưa đến nay. Nhờ đó, AI có thể bắt chước phong cách viết của nhiều văn sĩ một cách chớp nhoáng nhưng thiếu chiều sâu.
Logo một số ứng dụng AI thông dụng. Ảnh: Bảo Lâm
Theo bài viết của Zoe Yu, sinh viên đại học Harvard, trên The Boston Globe, càng đọc nhiều bài từ chatbot, người đọc càng nhận ra "vẻ hào nhoáng kỳ lạ" trong con chữ của trí tuệ nhân tạo. Tác giả lấy ví dụ về đoạn văn AI mô tả cách viết của nó như "một tấm gương biết nói: biết hình dạng nhưng không thể hiện được tâm hồn". Tiếp đó, AI so sánh việc nó bắt chước "nhịp điệu uốn lượn của câu văn như một vũ công học nhảy qua video, nhưng không bao giờ thức dậy với một cơn nghẹn trong họng và quyết định kể câu chuyện theo hướng khác". Yu cho rằng cách hành văn của AI gượng gạo, mang lại cảm giác "có gì đó không ổn" khi đọc.
Trên X năm 2025, Sam Altman - nhà đồng sáng lập OpenAI - gây chú ý với nhiều người khi đăng một truyện ngắn do mô hình ChatGPT-5 sáng tác theo câu lệnh: "Please write a metafictional literary short story about AI and grief" (Hãy viết một truyện ngắn siêu hư cấu về AI và nỗi đau khổ). Guardian cho biết tác phẩm gây chia rẽ giới văn nghệ sĩ, độc giả. Có người khen truyện của AI "đẹp và cảm động", số khác phê phán câu chuyện trống rỗng.
Từ mẩu truyện của Sam Altman, cây bút Sam Kriss của New York Times dùng ChatGPT viết hai câu chuyện và một bài luận. Cả ba phản hồi của AI đều giàu hình ảnh, nhấn mạnh vào sự tĩnh lặng dù chủ đề liên quan sự huyên náo. Ví dụ, khi viết về một bữa tiệc, AI mở đầu bằng việc tả "tiếng rì rầm nhẹ nhàng của những cuộc trò chuyện xa xăm", "hàng cây bên ngoài thì thầm muôn điều bí mật".
Sam Kriss cho rằng AI hiểu văn hay cần sự tinh tế thể hiện qua cách viết không nói thẳng mọi thứ. Để có hiệu ứng đó, chatbot "gào lên hết cỡ" về sự tĩnh mịch, mơ hồ, nói nửa vời buộc người đọc tự suy ngẫm. Cùng với xu hướng viết văn cầu kỳ của AI, Kriss nhận định tất cả tạo ra một giọng điệu đặc trưng của các chatbot: "luôn có chút ngạc nhiên, quá hào hứng, nhạt nhẽo nhưng cũng lúc gần như thái quá".
Gần đây, một số tác phẩm bị chỉ trích, rút khỏi thị trường sách do vướng nghi vấn dùng AI như tiểu thuyết Shy Girl của Mia Ballard, The Serpent in the Grove của nhà văn gốc Ấn Độ Jamir Nazir do cách hành văn khó hiểu, lạm dụng nhiều cách dùng từ, đặt câu mang đậm dấu ấn AI.
AI làm văn
ChatGPT mô tả cảnh trời mưa vào buổi chiều. Video: ChatGPT
Không riêng văn học, trí tuệ nhân tạo cũng len lỏi vào lĩnh vực báo chí. Tháng 10/2025, Viện nghiên cứu Reuters Institute công bố kết quả khảo sát thái độ của 12.000 người dân ở sáu quốc gia gồm Argentina, Đan Mạch, Pháp, Nhật Bản, Anh và Mỹ về vai trò của AI trong ngành báo chí, xã hội. Trong đó, 33% người cho biết thoải mái với việc dùng AI để viết báo, 41% người chọn đọc tiêu đề của AI. Hoạt động được nhiều người chấp nhận nhất (55%) là nhờ AI sửa chính tả, ngữ pháp cho tin.
Trao đổi với viện nghiên cứu, nhà báo Alex Mahadevan cho biết điều khiến ông khó chịu khi đọc tin tức do AI viết là xu hướng đưa ra các tuyên bố dàn trải, nhiều cảm xúc. "Nếu bạn đưa văn bản của AI cho các biên tập viên xem, họ sẽ lắc đầu vì nội dung trống rỗng. Dấu hiệu rõ ràng nhất là nó có nhiều từ vô nghĩa. Trong báo chí, chúng tôi luôn nói: 'Hãy chứng minh, đừng kể lể'", ông nói.
Mahadevan cũng bày tỏ lo ngại việc lạm dụng AI sẽ khiến các bản tin giống các bài đăng về công việc trên LinkedIn, không phù hợp để giữ sự công bằng và khách quan. "Nếu các nhà báo cứ dựa vào đó, những câu chuyện về tội phạm địa phương bắt đầu giống thông cáo báo chí của cảnh sát, bài viết về biến đổi khí hậu sẽ lặp lại loạt báo cáo về việc phát triển bền vững của các doanh nghiệp", ông nhận định.
Hồi tháng 3, tạp chí Atlantic của Mỹ có bài viết The Human Skill That Eludes AI (Kỹ năng của con người AI không thể có) của nhà báo Jasmine Sun về khả năng viết của máy móc. Theo cô, văn xuôi của AI đầy lỗi khi chatbot cứ tạo những phép ẩn dụ vô nghĩa, lặp đi lặp lại một cấu trúc câu nhất định pha với "giọng điệu nịnh hót". Điều này khiến tác giả muốn biết tại sao LLM có khả năng ghi nhớ cả kho tàng văn học nhưng không thể viết một bài luận đàng hoàng.
Sau khi trò chuyện một số học giả của ngành máy tính và những người thuộc các công ty khởi nghiệp viết lách bằng AI, nhà báo nhận ra mô hình các LLM hiện đại hướng đến việc đưa ra câu trả lời đúng, tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc hơn là viết hay.
Theo bài viết, LLM trải qua hai quá trình đào tạo. Trong giai đoạn tiền huấn luyện, chúng tiếp thu gần như toàn bộ nội dung đa phương tiện trên Internet, nén chúng hành những khuôn mẫu. Lúc này, chất lượng không quan trọng bằng số lượng bởi thông qua lượng dữ liệu lớn, AI học quy tắc ngữ pháp, liên kết từ, dự đoán được từ tiếp theo trong câu. Những điểm chưa hoàn thiện tiếp tục được mài giũa trong giai đoạn hậu huấn luyện, tiếp nhận các mẫu đối thoại để học theo, áp dụng bộ lọc tránh các yêu cầu bất hợp pháp.
Jasmine Sun cho rằng LLM chỉ có thể bắt chước thị hiếu của con người tới một mức nhất định. Theo cô, nghiên cứu AI là ngành khoa học thực nghiệm giúp con người kiểm chứng mức độ hoạt động của đối tượng. Trong khi đó, nghệ thuật không tuân theo quy tắc và định lượng. Ban đầu, cô tin rằng AI đang bị kìm hãm sáng tạo do phải tuân theo các tiêu chuẩn cộng đồng, phụ thuộc thước đo của các công ty tạo ra nó. Sau đó, cô nhận định những mô hình AI không thể viết hay hơn vì không có trải nghiệm sống, bộc lộ cảm xúc để đưa ra góc nhìn mang tính độc bản.
Trên Literary Hub ngày 5/10, tác giả Charlotte Donlon cũng có ý kiến tương tự Jasmine Sun. Trong đó, bà cho rằng AI có thể tiếp thu mọi cuốn sách trong thư viện và học theo mọi cách viết, nhưng nó không thể diễn tả sự phức tạp của cảm xúc, thấu hiểu các khoảnh khắc nhỏ nhặt nhưng có sức nặng. Theo Donlon, những điều này thuộc về tâm hồn - thứ AI không thể sao chép từ con người. Trong tương lai, trí tuệ nhân tạo sẽ tân tiến nhưng không thể phát triển khả năng cảm nhận nỗi đau, tự vấn về mặt đạo đức.
"Nếu muốn có những tác phẩm văn học chỉ có con người mới tạo ra được, chúng ta phải coi trọng đời sống nội tâm của nhà văn cũng như tác phẩm của họ", tác giả cho biết.
Cũng trong bài viết trên Atlantic, nhà báo Jasmine Sun có cuộc phỏng vấn với James Yu - đồng sáng lập nền tảng AI hỗ trợ viết truyện hư cấu - Sudowrite. Tuy Yu bày tỏ ấn tượng trước sự tiến bộ của ChatGPT những năm qua, ông nói rằng không muốn đọc truyện do AI viết.
Khi được hỏi điều gì khiến ông nghĩ AI không thể sáng tác một quyển tiểu thuyết hay, ông nói: "Hầu hết tác phẩm đầu tay hay đều mang tính tự truyện. Có lẽ để viết ra một cuốn sách thật sự hay thì mô hình đó cần phải biết sống và chết, trải đời đúng nghĩa đã".
Trịnh Lâm (theo Atlantic, Reuters Institute, Literary Hub)