Vệ tinh AI của Google vừa 'làm thơ' từ vũ trụ

Nguồn ảnh: Thanh Niên

Một con chip trên chiếc vệ tinh cỡ tủ lạnh của Google vừa gửi về Trái đất thứ mà ít ai ngờ lại đến từ không gian.

Điều gì xảy ra khi bạn phóng một con chip trí tuệ nhân tạo lên quỹ đạo, rồi bảo nó… sáng tác thơ? Câu trả lời vừa được Google hé lộ và nó không chỉ là một màn trình diễn cho vui. Đằng sau bài thơ ngắn bay về từ vũ trụ là tham vọng tỉ đô có thể định hình lại nơi đặt các trung tâm dữ liệu AI trong tương lai - không phải trên mặt đất mà là giữa không gian.

Vệ tinh AI đầu tiên của Google đã 'sống' trên quỹ đạo và biết làm thơ

Google xác nhận đội ngũ của hãng đã liên lạc thành công với vệ tinh nguyên mẫu thuộc dự án Suncatcher và thiết bị đang vận hành đúng kỳ vọng. Điểm gây chú ý nhất: con chip AI trên vệ tinh đã tạo ra phản hồi đầu tiên gửi về mặt đất với mô hình Gemma viết một bài thơ haiku về chính trải nghiệm ở ngoài không gian, một khoảnh khắc mang tính biểu tượng cho lần đầu một mô hình AI 'động não' ngay trên quỹ đạo.

Vệ tinh này có kích thước cỡ một chiếc tủ lạnh, do Google hợp tác phát triển cùng công ty ảnh vệ tinh Planet, mang theo bốn chip TPU (Tensor Processing Unit) mà Google tự thiết kế cho các tác vụ máy học. Thiết bị được phóng lên quỹ đạo ngày 1.10 trong chuyến bay chia sẻ Transporter-18 của SpaceX, cất cánh từ Căn cứ Không gian Vandenberg ở California (Mỹ).

Ý tưởng cốt lõi của Suncatcher là khai thác nguồn năng lượng mặt trời gần như vô tận ngoài không gian. Vệ tinh bay trong quỹ đạo đồng bộ mặt trời, nơi các tấm pin gần như không bao giờ bị khuất bóng, nhờ đó loại bỏ nhu cầu mang theo pin dự phòng nặng nề.

Nhưng rào cản lớn nhất lại là nhiệt độ. Do hạn chế tản nhiệt trong môi trường kín của vệ tinh, các chip chỉ chạy mô hình Gemma khoảng 15 phút mỗi lần để trả lời những truy vấn đơn giản. Chính thử nghiệm này sẽ cho biết phần cứng và mô hình AI chịu đựng ra sao trước nhiệt độ khắc nghiệt và bức xạ vũ trụ.

Google không che giấu mục tiêu xa hơn là những trung tâm dữ liệu 'bay'. Theo kế hoạch, mỗi vệ tinh trong tương lai sẽ mang hàng chục chip TPU và liên lạc với nhau cũng như với Trái Đất bằng tia laser; ngay năm sau, hãng dự định đưa thêm hai vệ tinh lên quỹ đạo để thử nghiệm kết nối giữa chúng.

Thách thức lớn nhất của các dự án này nằm ở băng thông, vì các kết nối quang học giữa vệ tinh cần đạt tốc độ tới hàng chục terabit mỗi giây, trong khi ở phòng thí nghiệm Google mới chỉ đạt đến cột mốc 1,6 Tbps. Về quy mô, hãng đưa ra mô hình minh họa một cụm 81 vệ tinh hoạt động ở độ cao trung bình 650 km.

Dự án được Google công bố lần đầu vào cuối năm 2025 và phải đến nay mới có chuyến bay thử thực tế đầu tiên. Vẫn còn hàng loạt bài toán chưa có lời giải, từ tản nhiệt, băng thông cho tới độ bền của thiết bị trên quỹ đạo. Nhưng việc một vệ tinh nguyên mẫu hoạt động trơn tru và biết làm thơ cho thấy cuộc đua hạ tầng AI đã chính thức vượt khỏi bầu khí quyển.

Việc mô hình ngôn ngữ Gemma sáng tác bài thơ haiku ngay trên quỹ đạo đánh dấu bước tiến quan trọng của dự án Suncatcher do Google phối hợp cùng Planet triển khai. Vệ tinh kích thước cỡ chiếc tủ lạnh này được phóng lên không gian ngày 1.10 trong sứ mệnh Transporter-18 của SpaceX, mang theo bốn vi xử lý TPU chuyên dụng cho máy học. Phản hồi đầu tiên gửi về mặt đất đã chứng minh khả năng xử lý tính toán thực tế của phần cứng AI bên ngoài bầu khí quyển. Thiết kế của Suncatcher tận dụng quỹ đạo đồng bộ mặt trời nhằm khai thác nguồn năng lượng bức xạ liên tục và loại bỏ khối lượng pin dự phòng cồng kềnh. Tuy nhiên, rào cản tản nhiệt trong môi trường chân không buộc hệ thống hiện chỉ vận hành chip tối đa 15 phút mỗi phiên thử nghiệm. Quá trình kiểm tra này cung cấp các dữ liệu then chốt về khả năng chống chịu của linh kiện điện tử trước bức xạ vũ trụ và biến động nhiệt độ khắc nghiệt. Mục tiêu dài hạn của Google hướng tới việc hình thành các trung tâm dữ liệu không gian với mô hình cụm 81 vệ tinh ở độ cao trung bình 650 km. Dù kế hoạch phóng thêm hai vệ tinh kết nối laser đã được ấn định vào năm sau, rào cản băng thông quang học vẫn là bài toán lớn khi thực tế phòng thí nghiệm mới đạt 1,6 Tbps so với nhu cầu hàng chục terabit mỗi giây. Dẫu đối mặt nhiều thách thức kỹ thuật chưa có lời giải, thành công bước đầu của Suncatcher cho thấy cuộc đua hạ tầng AI đã chính thức mở rộng không gian cạnh tranh ra ngoài Trái Đất.