Vì sao dự đoán Nobel Văn học năm nào cũng… trật lất?

Haruki Murakami, Margaret Atwood, Salman Rushdie, Anne Carson, Tàn Tuyết, Gerald Murnane… những cái tên này liên tục xuất hiện trong danh sách các ứng viên tiềm năng khi thời điểm công bố giải Nobel Văn học năm nay đang đến gần.

Nhưng đó cũng chỉ là giới chuyên môn và mộ điệu tự đoán với nhau, bởi Viện Hàn lâm Thụy Điển có bao giờ công bố danh sách ứng viên đâu?

Quy trình Nobel Văn chương kín bưng

Theo hội đồng trao giải Nobel, việc đề cử giải Nobel Văn chương chỉ do những người đủ điều kiện thực hiện. Không ai được phép tự đề cử mình.

Tên của những người được đề cử và các thông tin khác liên quan đến đề cử cũng không được tiết lộ cho đến 50 năm sau.

Trong một cuộc phỏng vấn đăng trên website của giải Nobel NobelPrize.org, nhà văn Ellen Mattson, thành viên của Viện Hàn lâm Thụy Điển và Ủy ban Nobel, cũng từng vén màn hậu trường của giải thưởng.

Viện Hàn lâm Thụy Điển chịu trách nhiệm lựa chọn những người đoạt giải Nobel Văn chương và có 18 thành viên.

• 

  Thử đọc văn chương László Krasznahorkai

• 

  Giải Nobel nhìn từ dòng chảy nhập cư

• 

  Tác gia Nobel László Krasznahorkai: Vực thẳm lấp lánh ánh sao

Ủy ban Nobel về Văn học là cơ quan chuyên môn chịu trách nhiệm đánh giá các đề cử và đưa ra khuyến nghị lên Viện Hàn lâm Thụy Điển. Ủy ban này gồm 4 - 5 thành viên.

Bà Ellen Mattson tiết lộ có quy trình cụ thể cho việc đề cử, nếu không thì mọi thứ sẽ trở nên khó kiểm soát.

"Chúng tôi có nhân sự ở khắp nơi trên thế giới được quyền đề cử. Đó là các học giả, nhà phê bình, người phát ngôn của các tổ chức văn học, các viện hàn lâm khác. Những người từng đoạt giải cũng có thể đề cử, và tất nhiên là thành viên của Viện Hàn lâm Thụy Điển", bà giải thích.

Quy trình đánh giá bắt đầu bằng một danh sách rất dài, khoảng 220 cái tên, được gửi về từ khắp nơi trên thế giới.

Sau đó, hội đồng định giải sàng lọc số lượng ứng viên khổng lồ này với sự hỗ trợ của các chuyên gia từ nhiều nơi trên thế giới.

Cuối cùng họ cho ra được một danh sách khoảng 20 cái tên, tiếp tục sàng lọc đến khi còn năm cái tên.

"Với năm ứng viên này, công việc thực sự của chúng tôi trong Ủy ban Nobel và Viện Hàn lâm mới bắt đầu. Các thành viên đọc toàn bộ tác phẩm của năm nhà văn này, vừa đọc vừa ngẫm, đánh giá và trình bày thật rõ ràng quan điểm của mình về từng người. Sau đó, chúng tôi bắt đầu quá trình chọn ra một ứng viên duy nhất, thông qua thảo luận và bỏ phiếu", bà Ellen Mattson chia sẻ.

Ai cũng có thể được đề cử, nhưng phải có tố chất đặc biệt

Theo bà Ellen Mattson, về lý thuyết, bất kỳ ai cũng có thể được đề cử Nobel Văn chương.

"Bất kỳ ai viết nên những tác phẩm văn học xuất sắc, nổi bật đều có thể được đề cử. Không có yêu cầu nào khác, chỉ có chất lượng của tác phẩm", bà khẳng định.

"Người chiến thắng phải là một người viết nên những tác phẩm văn học xuất sắc, một người mà khi đọc, bạn cảm nhận được trong tác phẩm một sức mạnh nào đó, một sự phát triển xuyên suốt các cuốn sách, trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác của họ", bà nói thêm.

Tuy nhiên, bà Ellen Mattson cũng cho rằng thế giới có rất nhiều nhà văn xuất sắc, và để trở thành một nhà văn đoạt Nobel, người đó cần có thêm một điều gì đó.

"Những người theo chủ nghĩa lãng mạn có lẽ sẽ gọi đó là 'tia sáng thần linh'. Với tôi, đó là một tiếng nói mà tôi nghe thấy trong tác phẩm, một tiếng nói mà tôi tìm thấy trong sáng tác của nhà văn đó và không thấy ở bất kỳ đâu khác. 

Rất khó để giải thích đó là gì, nhưng tôi luôn nhận ra khi bắt gặp nó. Đó là thứ bạn được sinh ra đã có, một tài năng khiến cho sáng tác của bạn có thêm một chiều không gian khác", bà giải thích, cũng rất... mông lung.

Theo bà Ellen Mattson, không có giới hạn về độ tuổi tối thiểu để đủ điều kiện nhận giải Nobel Văn học, nhưng đôi khi phải mất cả đời, người ta mới có thể trở thành một nhà văn xuất chúng. Vì vậy, hầu hết các chủ nhân giải Nobel đều không còn trẻ.

Vẫn có khả năng người đoạt giải ở độ tuổi 30-40, nhưng rất thấp.

Trong lịch sử giải Nobel Văn chương, nhà văn đoạt giải Nobel trẻ nhất lịch sử là Rudyard Kipling, đoạt giải năm 1907 khi ông 41 tuổi.

Còn Doris Lessing là người lớn tuổi nhất được trao giải Nobel Văn chương khi bà nhận được được vinh dự này vào năm 2007, khi đó bà 87 tuổi.

Giải Nobel Văn chương 2026 sẽ được công bố vào khoảng 18h chiều 8-10 (giờ Việt Nam).

Mức tiền thưởng của giải Nobel năm 2026 là 12 triệu krona Thụy Điển, tương đương khoảng 1,2 triệu USD.

Trước thềm Nobel Văn chương 2026, nhiều nhà văn nổi bật được nhắc tên trong các dự đoán quốc tế.