Vì sao khó dự đoán thảm họa như lũ quét ở Nepal?

Ngày 26/8, một phần sườn núi gần biên giới Nepal và Tây Tạng bất ngờ sụp đổ, kéo theo khoảng 200 triệu m³ băng cùng đất đá từ độ cao khoảng 1,6km xuống dòng sông bên dưới. Cú va chạm khổng lồ lập tức dựng lên bức tường nước bùn, lao qua thung lũng với tốc độ có lúc đạt 180 km/h và cuốn phăng mọi thứ trên đường đi. Dòng lũ tàn phá nhiều ngôi làng cách hiện trường hàng chục km về phía hạ lưu, khiến hơn 1.300 người thiệt mạng và khoảng 5.000 người vẫn mất tích. Quy mô thảm họa khiến ngay cả những khu vực vốn quen với lũ lụt, sạt lở đất chết người cũng phải đối mặt với một biến cố đặc biệt nghiêm trọng. Theo Dân Trí, các nhà khoa học có thể cần nhiều tháng mới xác định đầy đủ chuỗi diễn biến dẫn tới vụ sụp đổ tại Nepal. Tuy nhiên, điều đã tương đối rõ là biến đổi khí hậu đang làm tan chảy băng tuyết nhanh hơn, khiến những thảm họa tương tự dễ xảy ra nhưng khó dự đoán. Mark Carey, giáo sư nghiên cứu môi trường và địa lý tại Đại học Oregon, nhận định sự biến mất của sông băng có thể làm mất ổn định sườn núi theo nhiều cách sâu rộng, khó lường và mang tính thảm họa. Sông băng lâu nay thường hoạt động như một bệ chống đỡ tự nhiên, giúp giữ cho những khối đất đá trên các sườn núi không trượt xuống đột ngột. Khi băng rút đi, cấu trúc vốn ổn định qua thời gian có thể trở nên mong manh hơn trước những thay đổi nhỏ. Không chỉ sông băng suy giảm, lớp băng vĩnh cửu gắn kết đất đá cũng tan dần khi nhiệt độ tăng, làm yếu nền móng của các sườn núi. Nước từ băng tan có thể len sâu vào những vết nứt trong đá gốc, mở rộng các khe nứt và bào mòn cấu trúc theo thời gian. Quá trình âm thầm ấy cuối cùng có thể kích hoạt tuyết lở hoặc sạt lở đá bất ngờ, gần như không để lại đủ thời gian cho người dân chạy thoát. Các con số toàn cầu cho thấy sức ép đang gia tăng rõ rệt, khi sông băng đã thu hẹp khoảng một phần năm trong thế kỷ qua và được dự báo mất thêm ít nhất một phần tư khối lượng vào năm 2100. Trái Đất nóng lên khiến hàng trăm tỷ tấn băng biến mất mỗi năm, đồng thời tạo thêm nước tan và những hồ băng tiềm ẩn nguy cơ lớn. Trong bối cảnh đó, việc hiểu chính xác thời điểm một sườn núi mất ổn định vẫn là bài toán rất khó, đặc biệt tại vùng núi hiểm trở. Peru cho thấy giám sát chặt chẽ kết hợp giải pháp kỹ thuật vẫn có thể ngăn chặn thảm họa, khi nước này dành nhiều thập kỷ tháo nước hàng chục hồ băng nguy hiểm trên dãy Andes. Câu chuyện thành công ấy tương phản với Nepal, nơi các hệ thống cảnh báo sớm hiện chủ yếu theo dõi mực nước tại một số sông và hồ có nguy cơ cao. Himalaya lại có hàng nghìn sông băng phân bố trên địa hình rộng lớn, hẻo lánh, khó tiếp cận, khiến việc giám sát liên tục mọi vụ sụp đổ đá băng gần như bất khả thi. Các nhà khoa học đang xem xét khả năng dùng những mạng lưới tương tự hệ thống cảnh báo động đất ở thành phố Mexico để phát hiện sớm sạt lở và lũ do sông băng gây ra. Tại thành phố Mexico, cảnh báo địa chấn đôi khi giúp người dân có hơn một phút chuẩn bị trước khi rung chấn mạnh ập đến, khoảng thời gian ngắn nhưng có thể quyết định sự sống còn. Ở Thụy Sĩ, các nhà nghiên cứu cũng thử rải cáp quang qua một sông băng nhằm ghi nhận “động đất băng”, tức những vết nứt nhỏ tạo ra rung động và cung cấp manh mối về độ ổn định. Mỹ và Ấn Độ gần đây đã hợp tác phóng vệ tinh NISAR, thiết bị có khả năng phát hiện những thay đổi rất nhỏ trên bề mặt Trái Đất, trong đó có sự dịch chuyển của sông băng. Vệ tinh này còn thu thập thông tin chi tiết về lớp phủ băng tuyết và quan sát xuyên qua mây theo cách những cảm biến trước đây chưa thực hiện được. Phân tích dữ liệu gần đây cho thấy NISAR đã ghi nhận sườn núi ở Nepal sụt xuống từ vài tuần trước khi thảm họa xảy ra, mở ra hy vọng cảnh báo sớm tốt hơn, dù việc triển khai trên toàn Himalaya vẫn còn đầy thách thức.