Sau mỗi lần giải vô địch Đông Nam Á kết thúc dù bên đoạt cup hay không đoạt cup đều dấy lên những lời kêu gọi quen thuộc: "Hãy bỏ qua ao làng để hướng tới châu Á và thế giới".
Những mục tiêu lớn hơn và cao hơn đều được đặt ra để tạo động lực tiếp theo hoặc là để che đậy cho sự thất bại của đội bóng. Từ đó những dự án "khủng" ra đời.
1. Những dự án của các nước Đông Nam Á
Dự án Gold 2010 của Singapore: Năm 1998, Singapore đặt mục tiêu tham dự World Cup 2010. Họ xây dựng học viện bóng đá quốc gia, tập trung đào tạo trẻ và sử dụng hàng loạt cầu thủ nhập tịch, họ thành công với 2 chức vô địch AFF 2004 và 2007, nhưng không đến được World Cup. Thậm chí không giành quyền tham dự Asian Cup, sau đó không ai nhắc đến dự án này nữa và bóng đá Singapore rơi khỏi top đầu Đông Nam Á cho đến thời điểm này.
Dự án Harimau Muda (Hổ non) của Malaysia: Dự án này tập hợp những cầu thủ trẻ xuất sắc nhất tập trung thành một câu lạc bộ, cùng ăn, cùng tập, được tập huấn nước ngoài và đưa sang các nước như Slovakia, Australia... để thi đấu dài hạn.
Thành quả là 2 HCV SEA Games 2009 và 2011, vô địch AFF Cup 2010, tuy nhiên việc thất bại trong việc đưa bóng đá Malay vươn tầm châu Á dự án bị giải thể năm 2015. Từ đó bóng đá Malaysia chưa từng lên ngôi một lần nữa ở bất kì giải nào trong khu vực, việc liên tục thua kém và thất bại trước Việt Nam và Thái Lan khiến họ lựa chọn một con đường khác vào năm 2025: Nhập tịch hàng loạt cầu thủ sinh tại châu Âu và Nam Mỹ khiến cho sức mạnh của họ tăng lên tức thì với đỉnh điểm là chiến thắng 4-0 trước Việt Nam trên sân nhà ở vòng loại Asian Cup 2027.
Tuy nhiên cuối cùng chiến dịch này vướng vào những sai phạm nghiêm trọng và kết quả là những án phạt nặng nề dành cho họ từ xử thua, phạt tiền, cấm thi đấu, hàng loạt quan chức liên quan của liên đoàn bóng đá Malay phải từ chức đồng thời uy tín quốc gia bị sụt giảm nghiêm trọng.
Philipines với cuộc 'cách mạng' Azkals: Họ tìm kiếm cầu thủ có nguồn gốc Phi tại châu Âu và Bắc Mỹ, nhờ đó họ vào bán kết AFF 2010 và lần đầu tham dự Asian Cup 2019 với thành tích khiêm tốn là thua cả 3 trận, ghi 1 bàn.
Đồng thời việc làm này bộc lộ điểm yếu khi anh em nhà Young Husband hay Stephan Schrock không còn thi đấu, họ không tìm được người thay thế khi hệ thống đào tạo trẻ và nội lực của nền bóng đá chưa đủ mạnh để có thể thay thế và khoảng trống thế hệ lộ rõ cho đến nay.
Myanmar cũng từng có một dự án đầu tư mạnh mẽ vào thế hệ trẻ từng vào bán kết U19 châu Á năm 2014 và dự U20 World Cup 2015, thế hệ đó chỉ có thể giúp họ vào bán kết AFF Cup 2016, nhưng thất bại trong việc tham dự ASIAN Cup và tiến sâu tại vòng loại World Cup.
Thái Lan đã từng có những dự án khủng để phát triển nền bóng đá nước nhà, sau nhiều năm thống trị bóng đá Đông Nam Á, họ cảm thấy chán cái " ao làng" và hướng ra châu lục, đầu tiên là năm 2008 sau khi thất bại trước Singapore ở AFF Cup 2007 họ tuyên bố muốn bỏ qua ao làng để bước ra châu Á và thể giới, họ ký hợp đồng với Peter Reid, một HLV người Anh đầy danh tiếng khi đó nhằm mục đích nâng tầm đội tuyển quốc gia.
Tuy nhiên họ tiếp tục thất bại trước Việt Nam ở chung kết AFF 2008, sau đó Reid cũng từ chức và cũng phải chờ đến 2014 họ mới vô địch lại AFF Cup dưới sự dẫn dắt của Kiatisuk, thành công vào được vòng loại 3 World Cup 2018.
Tuy nhiên ở đó họ chỉ giành được 2 điểm, với 2 trận hòa và 8 trận thua, chỉ ghi được 4 bàn, chủ tịch LĐBD Thái Lan khi đó cho rằng Zico Thái không đủ tầm để đưa Thái vươn cao khi đã sở hữu Theerathon, Dangda, Chanathip... thế hệ được xem là xuất sắc nhất lịch sử. Họ đầu tư vào một dự án lớn hơn với HLV Nishino, người vừa dẫn dắt Nhật Bản dự World Cup, kêu gọi các cầu thủ châu Âu có gốc Thái về phục vụ đội tuyển quốc gia, đưa những cầu thủ trẻ tiềm năng sang Nhật Bản, Anh để đào tạo và thi đấu.
Tuy nhiên dưới thời Nishino Thái Lan tiếp tục thất bại trong việc đưa Thái Lan đến vòng loại 3 World Cup 2022 và ASIAN Cup 2019, Nishino ra đi lặng lẽ, dù Thái Lan tiếp tục đoạt thêm hai chức vô địch AFF Cup 2020 và 2022 nhưng đến nay họ vẫn đang loay hoay giữa việc tiếp tục giữ vững thành công ở Đông Nam Á hay lại tuyên bố bỏ qua ao làng để tiếp tục vươn ra châu Á dù đã đổ rất nhiều công sức và tiền bạc nhưng thành tích ở châu Á và vòng loại World Cup lại cực kỳ khiêm tốn.
Indonesia liên tục thất bại trong các trận chung kết AFF Cup và SEA Games sau khi thất bại 1-3 trước Việt Nam trong trận lượt đi vòng loại World Cup 2022 ngay trên sân nhà. Họ thiết lập một kế hoạch trẻ hóa đội tuyển dưới sự dẫn dắt của HLV Shin Tae Young với những cầu thủ trẻ xuất sắc nhất của Indo thời bấy giờ nhằm lật đổ sự thống trị của Việt Nam và Thái Lan, họ thành công với chức vô địch SEA Games 2023 nhưng lại thất bại liên tiếp ở 2 kỳ AFF Cup 2020, 2022.
Trong 2 kỳ AFF 2024 và 2026 họ còn không vượt qua được vòng bảng, thế hệ cầu thủ trẻ thời trước không còn có chỗ đứng ở trong đội tuyển quốc gia và lặng lẽ biến mất. Họ thành công phần nào ở dự án nhập tịch cầu thủ châu Âu với gốc gác Indo khi vào đến vòng lại 4 World Cup 2026. Nhưng khi những cầu thủ đó không xuất hiện, Indo lại hiện nguyên hình là một đội bóng thiếu bản sắc, xuất hiện nhiều khoảng trống trong việc đào tạo trẻ, cầu thủ bản địa không cạnh tranh nổi với cầu thủ nhập tịch và họ tiếp tục bù đắp khoảng trống đó bằng cách "nhập tịch".
2. Bài học cho Việt Nam
Từ những kinh nghiệm của các nước Đông Nam Á ta nhận thấy một điều: Khát vọng ấy không sai nhưng việc xây dựng một nền bóng đá hướng đến World Cup không bao giờ là dễ dàng như trên giấy tờ. Trong vài chục năm qua nhiều nước đã đổ rất nhiều công sức, tiền bạc và được quảng bá bằng những mục tiêu đầy tham vọng nhưng thiếu thực tế, dù đạt được những mục tiêu ban đầu nhưng không giúp cho nền bóng đá có được vị trí bền vững tại châu lục.
Bài học đầu tiên là không thể xây dựng một đội tuyển quốc gia mạnh bằng cách tập trung một nhóm cầu thủ, thuê một HLV danh tiếng, bổ sung vài cầu thủ nhập tịch, cầu thủ việt kiều, những chiến lược này có thể giúp đội tuyển mạnh lên trong một khoảng thời gian, trong một giải đấu nhưng không thể thay thế, nâng cấp nội tình hàng chục câu lạc bộ, họ viện, các giải trẻ, trình độ các từ HLV cơ sở đến V League.
Thứ hai là việc duy trì thành công ở mọi cấp độ chỉ diễn ra khi mỗi thế hệ đều sản sinh lớp cầu thủ kế cận, được thi đấu thường xuyên, chứng tỏ được bản thân, trong hàng trăm cầu thủ ở lớp kế cận chỉ cần 3-4 cầu thủ đủ khả năng thay thế đàn anh là chúng ta đã có một lớp kế cận tốt, việc nhập tịch và sử dụng cầu thủ Việt Kiều có khả năng nâng trần nhưng không thể phụ thuộc hoàn toàn vào họ.
Thứ ba là tạo điều kiện cho cầu thủ thi đấu ở nước ngoài là chưa đủ, mà họ phải được thi đấu thường xuyên ở môi trường cạnh tranh cao, vài chuyến tập huấn ở nước ngoài hay gửi cầu thủ đi học việc sẽ khó phát huy tác dụng khi họ phải ngồi dự bị, không được thi đấu và quay trở về môi trường có sự cạnh tranh thấp hơn.
Cuối cùng là không nên coi nhẹ thành tích ở các giải khu vực, muốn tiến ra châu Á cần thành tích khu vực làm bàn đạp. Những năm gần đây Việt Nam là đội có thành tích ở ASIAN Cup tốt nhất, các giải trẻ Việt Nam cũng có thành tích ổn định nhất khu vực Đông Nam Á không phải là ngẫu nhiên mà đến.
Chúng ta tôn trọng mọi giải đấu, AFF, SEA Games và các giải trẻ phải được coi là những nơi kiểm nghiệm lực lượng, bàn đạp để phát triển chứ không phải giải ao làng.
Đó là nơi mà các cầu thủ chiến đấu vì màu cờ sắc áo, có thêm cơ hội để thi đấu và với các cầu thủ trẻ nếu liên tục giành chiến thắng họ sẽ có thêm sự tự tin vào bản thân mình, tạo động lực để phát triển bản thân trong tương lai.
Ông Kim từng nhận xét Đình Bắc từ một cầu thủ chơi được đến phát triển thành cầu thủ trụ cột chơi tự tin ở đội tuyển quốc gia trong hai năm gần đây có lẽ cũng có ít nhiều từ việc anh liên tục vô địch từ U23 ĐNA, SEA Games, AFF Cup, đến V League.
Tóm lại bóng đá Việt Nam hiện nay có nhiều điều kiện thuận lợi như đội tuyển đoàn kết, kết hợp được lứa cầu thủ trẻ và cầu thủ giàu kinh nghiệm, cầu thủ Việt Kiều và nhập tịch có chất lượng tốt, HVL giỏi và có lối chơi rõ ràng nhưng để vươn tầm châu Á và hướng ra World Cup chúng ta còn nhiều việc phải làm.
Xây dựng giải vô địch quốc mạnh, chất lượng, cạnh tranh, công tác đào tạo cầu thủ trẻ ở CLB và tạo điều kiện cho họ thi đấu, nâng tầm trình độ HLV ở mọi cấp độ, đưa cầu thủ ra nước ngoài thi đấu... Ngoài ra chúng ta cần thước đo cao hơn không chỉ là chiến thắng Indo hay Thái Lan mà hướng đến những mục tiêu vừa sức như lọt top 10 -15 châu Á trong những năm sắp tới, thường xuyên góp mặt ở vòng loại 3 hoặc 4 World Cup.
Và trong quá trình đó không nên bỏ qua bậc thang "ao làng" vì đó là nền móng để chúng ta bước ra biển lớn.
Phương Đường Kính