Trong giai đoạn đầu lịch sử Mỹ, hành quyết thường được tổ chức ở nơi công cộng để người dân đến xem. Đám đông đôi khi lên tới hàng nghìn người, như vụ treo cổ John Tiernan vì tội giết người tại Pittsburgh, bang Pennsylvania năm 1818.
Michael Radelet, giáo sư Đại học Colorado Boulder, chuyên nghiên cứu các vụ hành quyết, nói với AP rằng đây là cách vừa răn đe tội phạm, vừa để giáo dục trẻ nhỏ. Các buổi hành quyết đôi khi có dàn hợp xướng, mục sư đọc bài giảng về án tử hình, còn người bị kết án, thường là bị treo cổ, sẽ phát biểu trước đám đông.
Tháng 4/1834, nghị viện Pennsylvania thông qua đạo luật bãi bỏ hành quyết công khai, chuyển việc treo cổ vào bên trong nhà tù cấp hạt, do lo ngại tình trạng mất trật tự. Pennsylvania được xem là bang đầu tiên thực hiện thay đổi này, dù một số quan điểm cho rằng Rhode Island đã có động thái tương tự từ một năm trước.
Xu hướng này cũng diễn ra ở các bang khác nhưng chậm hơn. Và vụ treo cổ Rainey Bethea, thanh niên da màu 22 tuổi, ở Owensboro, bang Kentucky vào tháng 8/1936 trở thành sự việc khép lại thời kỳ hành quyết công khai ở Mỹ.
Vụ treo cổ Rainey Bethea ở Owensboro, bang Kentucky, Mỹ ngày 14/8/1936. Ảnh: Reuters
Tháng 6/1936, hàng xóm phát hiện bà Lischia Edwards, một phụ nữ da trắng 70 tuổi, đã bị kẻ lạ đột nhập vào nhà cướp tài sản, cưỡng hiếp và sát hại. Cảnh sát thu thập được một chiếc nhẫn bằng nhựa celluloid của Bethea và dấu vân tay nghi phạm trong phòng.
Bethea bị bắt, khai nhận hành vi cưỡng hiếp và khai đã giết nạn nhân, nhưng không bị truy tố về tội giết người, tổ chức phi lợi nhuận Trung tâm Thông tin về Án tử hình (DPIC) cho biết.
Theo Mother Jones, giới chức Kentucky chỉ truy tố Bethea về tội cưỡng hiếp, bởi tội danh này cho phép tổ chức treo cổ công khai tại hạt xảy ra vụ án. Trong khi đó, nếu tử hình vì giết người, Bethea sẽ phải ngồi ghế điện tại nhà tù bang.
Vụ án thu hút sự chú ý trên khắp Mỹ do có yếu tố chủng tộc. Ngoài ra, cảnh sát trưởng hạt Daviess khi đó là bà Florence Shoemaker Thompson, khiến đây là vụ hành quyết đầu tiên tại Mỹ do một phụ nữ giám sát.
DPIC cho biết giàn treo cổ Bethea được bố trí tại một bãi đỗ xe ở Owensboro thay vì bãi cỏ trước tòa án, nhằm tránh làm hư hại khu vực này do dự kiến có đông người tập trung. Lịch hành quyết được ấn định vào sáng sớm 14/8/1936 với khoảng 20.000 người đến xem.
Bà Thompson không muốn trực tiếp thi hành án nên đề nghị Arthur Hash, cựu sĩ quan cảnh sát Louisville, làm thay. Hash gạt cần mở cửa sập lúc 5h32 và Bethea được xác nhận đã chết lúc 5h45. Hình ảnh tại hiện trường cho thấy đám đông vây quanh giá treo cổ, trong khi bầu không khí được mô tả giống một lễ hội.
"Họ bán bánh mỳ kẹp, nước giải khát. Bạn sẽ nghĩ đó là một buổi dã ngoại lớn hoặc một sự kiện tương tự", Bill Shelton, một người có mặt tại buổi hành quyết kể lại với Thư viện Công cộng hạt Daviess năm 2013.
Cách công chúng đón nhận sự kiện nhanh chóng trở thành vấn đề gây tranh luận. Thay vì chỉ tập trung vào bản án và việc thực thi công lý, họ dường như xem cái chết của người bị kết án như một màn trình diễn.
Truyền thông Mỹ đưa tin về sự kiện với nhiều chi tiết phóng đại. Một số tờ báo cho rằng đám đông tranh giành những món đồ được lấy từ thi thể tử tù. Số khác mô tả đám đông hỗn loạn, mất kiểm soát. Những thông tin cường điệu khiến Owensboro bị chế giễu trên toàn quốc.
Vụ hành quyết còn làm dấy lên phản ứng về tính tàn bạo của hình thức xử tử công khai và cách nó được biến thành hoạt động thu hút người xem.
Rachel Abbott, một trong những người chứng kiến, kể với đài WKU năm 2016 rằng bà mới 5 tuổi khi xem vụ hành quyết và vẫn gặp ác mộng nhiều năm sau đó.
"Đến giờ, mỗi khi nghĩ về chuyện ấy, tôi vẫn rơi nước mắt", bà nói.
Sau vụ Bethea, giới chức Kentucky tổ chức một vụ treo cổ bán công khai trong sân nhà tù vào năm 1937 trước khi chính thức cấm hành quyết công khai vào năm 1938.
Trong những thập kỷ tiếp theo, các vụ hành quyết tại Mỹ dần được đưa vào bên trong cơ sở giam giữ. Số người được phép chứng kiến bị giới hạn, thường chỉ gồm một số quan chức, thân nhân tử tù, luật sư và đại diện truyền thông.
"Bethea thường được nhắc đến là người bị hành quyết công khai cuối cùng tại Mỹ", giáo sư Radelet nói.
Theo ông Radelet, hình thức này dần không còn được ủng hộ vì hai lý do chính.
"Công chúng không còn tin rằng hành quyết công khai có thể ngăn chặn tội phạm. Giới chức thì lo ngại những vụ hành quyết trước đám đông, đặc biệt là các vụ xảy ra sai sót, có thể khiến công chúng dần phản đối án tử hình", ông Radelet nói với NPR.
Nidal Hasan, tử tù dự kiến bị xử tử công khai vào đầu tháng 12, trong ảnh được công bố tháng 8/2012. Ảnh: Reuters
Vấn đề xử tử công khai đang thu hút sự chú ý tại Mỹ khi Lầu Năm Góc ngày 8/10 thông báo sẽ phát trực tiếp vụ hành quyết Nidal Hasan, cựu thiếu tá lục quân Mỹ từng bắn chết 13 người tại căn cứ Hood ở bang Texas năm 2009. Án tử hình sẽ được thực thi tại căn cứ Hood vào ngày 3/12, dưới hình thức xử bắn.
"Chúng tôi sẽ bảo đảm mọi người có thể xem buổi thi hành án, đây là sự kiện công khai. Vì mọi người cần hiểu rằng sẽ có những hậu quả nghiêm trọng với những hành động như vậy", Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth nói.
Nếu thực hiện, đây sẽ là lần đầu tiên Mỹ phát trực tiếp hình ảnh một vụ hành quyết cho công chúng.
Deborah Denno, giáo sư luật tại Đại học Fordham, cho rằng việc phát trực tiếp có thể giúp công chúng hiểu rõ hơn về toàn bộ quá trình thi hành án. Điều này có thể hữu ích trong bối cảnh vụ hành quyết bất thành Christa Pike tại bang Tennessee, làm dấy lên những câu hỏi mới về phương pháp xử tử.
Elisabeth Semel, đồng giám đốc Phòng nghiên cứu Án tử hình tại Trường Luật Đại học California ở Berkeley, cho rằng quyết định này đặt ra nhiều tranh cãi pháp lý và chính sách công, trong đó có vấn đề đảm bảo phẩm giá của tử tù lẫn những người được phép theo dõi vụ hành quyết và mục đích của chính quyền.
"Chúng ta đang có một tổng thống xem trọng hình ảnh giật gân và đó có lẽ là thông điệp mà ông ấy muốn truyền tải lần này", bà Semel nói.
Như Tâm (Theo Washington Post, NPR, AP)