'Vương quốc đỏ miền Tây' từng có 3.000 lò gạch như tháp cổ

Nguồn ảnh: Thanh Niên

"Vương quốc đỏ miền Tây" ở Mang Thít (Vĩnh Long) là vùng làm gạch, ngói để dựng nhà. Dòng gốm đỏ nổi tiếng sau này chỉ xuất hiện từ đầu thập niên 1980.

Thời bao cấp, người dân có thể đem lúa đổi lấy gạch, xi măng, sắt qua công ty lương thực. Lò gạch lan từ bờ Cổ Chiên vào kênh Thầy Cai rồi sang Long Hồ. Thời cực thịnh có tới khoảng 3.000 lò, trải dài chừng 30 km.

Lò có thân tròn, cao khoảng 8 - 11 m, thu nhỏ dần lên đỉnh, đứng dọc sông như những ngọn tháp. Trang du lịch tiếng Anh Local Vietnam ví các cụm lò nhìn từ xa như các "lâu đài gạch đỏ" giữa đồng bằng.

Một ghi chép thực địa dẫn lời thợ rằng độ cong từng lò được lấy theo bàn tay và các đốt ngón tay của thợ cả. Tay mỗi người khác nhau nên một lò được cho là phải "theo tay" một người. Bên trong, thợ xếp gạch từ đáy lên. Lò càng đầy gạch, họ càng rút lên cao, cuối cùng thoát ra ở đỉnh rồi bịt lại để nung. Thợ còn kể, lửa đốt ở chân nhưng gạch "chín" từ ngọn xuống. Đỉnh lò được bịt khi nung, nên nhiệt không thoát thẳng lên như một ống khói mở. Bên cạnh cửa một số lò, còn thấy cả bàn thờ thần lò.

Cả vùng làm gạch này vận hành theo đường sông. Đất sét, trấu vào bằng ghe. Gạch, ngói lại xuống ghe đi nơi khác. Trên sông từng có cả "chợ người" đứng chờ chủ lò thuê làm phu khuân gạch. Rồi gạch ế. Ba chủ lò Ba Nghĩa, Sáu Lộc và Ba Khiêm được kể đã lên Lái Thiêu học nghề rồi đưa thợ về.

Mẻ gốm đỏ đầu tiên khoảng năm 1983. Từ năm 1993, gốm Vĩnh Long đã có hợp đồng xuất khẩu đi nhiều nước. Nhưng một "vương quốc" sinh ra nhờ đất sét nay lại thiếu... đất sét. Cùng với chi phí sản xuất, thay đổi thị trường và yêu cầu môi trường, nhiều lò truyền thống đã tắt. Tháng 4.2026, vùng lõi còn 213 lò nhưng chỉ 31 lò đỏ lửa.

Những lò tắt lửa bắt đầu sống một đời khác. Một chủ lò ở Nhơn Phú làm cầu thang lên lò hư thành điểm ngắm cảnh. Các cặp đôi tìm đến chụp ảnh cưới giữa những lò gạch phủ rêu và rễ cây. Từ tháng 9.2026, ngành du lịch Vĩnh Long kết nối khu lò vào tuyến trải nghiệm làng nghề, sông nước, miệt vườn và ẩm thực.

Nằm dọc bờ sông Cổ Chiên và kênh Thầy Cai, vùng Mang Thít thuộc tỉnh Vĩnh Long từng được mệnh danh là "vương quốc đỏ" với khoảng 3.000 lò gạch trải dài 30 km trong thời kỳ cực thịnh. Các lò nung hình trụ tròn cao từ 8 đến 11 mét, được xây thủ công từ hơn 30.000 viên gạch thẻ theo kinh nghiệm lấy độ cong qua từng đốt ngón tay của thợ cả. Cấu trúc chóp vòm đặc trưng giúp giữ nhiệt ổn định, tạo nên khung cảnh tráng lệ tựa như những tòa lâu đài hay tháp cổ giữa miền sông nước đồng bằng. Quy trình sản xuất cùng sự lưu thông nguyên liệu đất sét và trấu hoàn toàn gắn liền với hệ thống giao thông đường thủy. Trước biến động thị trường khi gạch xây dựng dần ế ẩm, ba chủ lò gồm Ba Nghĩa, Sáu Lộc và Ba Khiêm đã chủ động học nghề tại Lái Thiêu để chuyển hướng sang sản xuất gốm đỏ từ khoảng năm 1983. Dòng gốm đặc trưng này nhanh chóng vươn ra thị trường quốc tế với các hợp đồng xuất khẩu ký kết từ năm 1993, đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của làng nghề truyền thống. Tuy nhiên, nguồn nguyên liệu phù sa đất sét cạn kiệt cùng áp lực chi phí và tiêu chuẩn bảo vệ môi trường đã khiến phần lớn lò nung phải ngừng hoạt động. Đến tháng 4.2026, vùng lõi làng nghề chỉ còn 213 lò tồn tại và ghi nhận vỏn vẹn 31 lò duy trì đỏ lửa. Dù suy giảm về công năng sản xuất công nghiệp, di sản kiến trúc độc đáo này đang dần chuyển mình thành không gian văn hóa, du lịch trải nghiệm sinh thái khi được địa phương tích hợp vào các tuyến tham quan từ tháng 9.2026.