Chiều 19/10, tại Hà Nội, Trung tâm Điều phối quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người phối hợp Đại sứ quán Vương quốc Tây Ban Nha tại Việt Nam và Viện hiến, ghép tạng Tây Ban Nha (DTI) tổ chức tọa đàm “Đối thoại về pháp luật, quản trị, hệ thống dữ liệu và tài chính trong hiến, ghép tạng từ quy định pháp luật đến một hệ thống quốc gia bền vững”.
Tọa đàm là diễn đàn để các cấp lãnh đạo và quản lý, các chuyên gia, các nhà khoa học, các nhà hoạch định chính sách của Việt Nam và Tây Ban Nha cùng trao đổi, thảo luận và chia sẻ kinh nghiệm, từ đó góp phần hoàn thiện khung chính sách, hệ thống dữ liệu, tài chính và định hướng chiến lược phát triển lĩnh vực hiến, ghép tạng tại Việt Nam.
Phát biểu ý kiến tại tọa đàm, Thứ trưởng Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết: Hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể người không chỉ là thành tựu của y học hiện đại, mà còn là biểu hiện cao đẹp của tinh thần nhân đạo, của sự sẻ chia giữa con người với con người. Mỗi ca ghép thành công là thêm một cơ hội sống, thêm một gia đình được trở lại hạnh phúc.
Từ ca ghép thận đầu tiên thực hiện năm 1992, đến nay, Việt Nam đã thực hiện được hơn 11.000 ca ghép tạng, làm chủ kỹ thuật ghép thận, gan, tim, phổi, tụy và nhiều loại mô... với chất lượng ngày càng được nâng cao.
Cả nước cũng có 34 cơ sở y tế đủ điều kiện ghép tạng; số người đăng ký hiến mô, tạng sau khi qua đời đạt khoảng gần 200.000 người. Đây là kết quả đáng trân trọng của đội ngũ thầy thuốc, của các cơ sở y tế và sự đồng thuận ngày càng lớn của xã hội.
Tuy nhiên, chúng ta cũng thẳng thắn nhìn nhận rằng, hoạt động hiến, ghép tạng ở nước ta vẫn còn nhiều khoảng trống. Nguồn tạng chủ yếu vẫn từ người hiến sống; tỷ lệ hiến từ người chết não còn rất thấp so với tiềm năng... trong khi hàng nghìn người bệnh vẫn đang mỏi mòn chờ đợi tạng ghép. Cơ chế tài chính cho hoạt động hiến, lấy, điều phối tạng chưa đầy đủ; mạng lưới điều phối tại bệnh viện chưa đồng bộ; hệ thống dữ liệu quốc gia chưa được kết nối thống nhất; một số quy trình chuyên môn, như hiến tạng sau chết tim, hiến và ghép tạng ở trẻ em, còn thiếu hướng dẫn cụ thể...
Tây Ban Nha đã và đang giữ vị trí dẫn đầu thế giới về hiến tạng từ người hiến sau khi qua đời. Thành công đó không đến từ một yếu tố đơn lẻ, mà từ một mô hình tổng thể; một cơ quan điều phối quốc gia có đủ thẩm quyền; một mạng lưới điều phối viên chuyên nghiệp; cơ chế tài chính rõ ràng, bền vững; hệ thống dữ liệu và chương trình bảo đảm chất lượng được vận hành liên tục; cùng với niềm tin vững chắc của người dân. Đó chính là những bài học rất quý mà Việt Nam mong muốn được học hỏi.
Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên cho rằng, trong bối cảnh Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) tạo ra hành lang pháp lý mới, nhiệm vụ đặt ra cho chúng ta là phải nhanh chóng đưa các quy định của Luật vào cuộc sống. Do vậy, buổi tọa đàm hôm nay có ý nghĩa rất thiết thực, giúp Bộ Y tế, các cơ quan có liên quan tiếp tục bổ sung, hoàn thiện về các cơ chế tài chính bền vững, vai trò về hệ thống dữ liệu quốc gia về hiến và ghép tạng; hệ thống văn bản hướng dẫn và quy trình chuyên môn… Đây là nền tảng giúp Việt Nam xây dựng một hệ thống hiến, ghép tạng quốc gia hiện đại, minh bạch, công bằng và bền vững.
Chia sẻ về những kết quả và kinh nghiệm trong phát triển hệ thống, điều phối ghép tạng tại Tây Ban Nha, bà Carmen Cano de Lasala, Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Vương quốc Tây Ban Nha tại Việt Nam cho biết, kể từ khi Luật về ghép tạng được ban hành năm 1979, Tây Ban Nha đã xây dựng và phát triển một hệ thống hiến, ghép tạng đã trở thành hình mẫu tham khảo trên toàn cầu. Tây Ban Nha hiện có tỷ lệ người hiến tạng cao nhất thế giới, gấp hai lần mức trung bình của Liên minh châu Âu, đồng thời đứng thứ hai thế giới về số ca ghép tạng.
Thành công này về cơ bản được xây dựng trên hai trụ cột chính. Thứ nhất là Luật về ghép tạng năm 1979, được điều chỉnh qua các thời kỳ để phù hợp với những tiến bộ khoa học và công nghệ. Thứ hai là hệ thống y tế quốc gia - một hệ thống y tế công lập bảo đảm khả năng tiếp cận cho toàn dân, qua đó bảo đảm mọi người bệnh đều có cơ hội được ghép tạng mà không chịu bất kỳ hình thức phân biệt đối xử nào.
Trong hệ thống này, Tổ chức Ghép tạng Quốc gia Tây Ban Nha đóng vai trò quan trọng trong việc phối hợp giữa chính quyền trung ương và các địa phương, cũng như điều phối toàn bộ hoạt động hiến tạng tại Tây Ban Nha.
Để thực hiện nhiệm vụ đó, Tổ chức Ghép tạng quốc gia Tây Ban Nha dựa vào mạng lưới các nhóm điều phối ghép tạng chuyên trách tại những bệnh viện được công nhận đủ điều kiện.
Tại Tây Ban Nha, hiến tạng là hành động tự nguyện, không bị ép buộc, bảo đảm tính bảo mật và ẩn danh, không có thù lao và không vì mục đích lợi nhuận. Mặc dù pháp luật quy định cơ chế “đồng thuận suy đoán”, theo đó mọi cá nhân đều được coi là người hiến tạng trừ khi đã bày tỏ ý kiến ngược lại, cơ chế này không được áp dụng một cách cứng nhắc trong thực tiễn. Gia đình luôn được tham vấn và là bên đưa ra quyết định cuối cùng.
Trao đổi thông tin tại buổi tọa đàm, Tiến sĩ Nguyễn Trọng Khoa, Phó Cục trưởng Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) cho biết: 20 năm qua, Luật hiến, ghép mô bộ phận cơ thể người ở nước ta đã tạo một hành lang pháp lý hết sức quan trọng để chúng ta có đủ bước đầu tiến hành hiến ghép mô và bộ phận cơ thể người một cách chính xác. Đáng tự hào, đến nay, chúng ta đã ghép được hầu như tất cả các tạng như thận, gan, tim, phổi, tụy và rất nhiều các cái tạng khác đồng thời hành lang pháp lý hiện nay cũng cho phép chúng ta có thể tiến hành được tất cả các hoạt động về hiến ghép.
Tuy nhiên, trong thực tiễn triển khai, chúng ta vẫn còn gặp không ít khó khăn, hạn chế, bất cập cần được bổ sung, điều chỉnh như: Mở rộng đối tượng hiến tạng từ người chết ngừng tuần hoàn, bởi trên thế giới, nhiều quốc gia đã áp dụng việc lấy tạng từ người chết ngừng tuần hoàn. Nếu bổ sung đối tượng này, Việt Nam có thể tăng thêm nguồn hiến tạng, với tiềm năng tăng khoảng 50% so với nguồn hiến từ người chết não.
Đáng chú ý, quy định hiện hành, người hiến tạng phải từ 18 tuổi trở lên. Quy định này khiến Việt Nam bỏ lỡ cơ hội tiếp nhận nguồn hiến từ trẻ em, nhất là trong những trường hợp cần sự tương thích về kích thước giữa tạng người hiến và người nhận. Nếu theo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) tại kỳ họp quốc hội tới đây, quy định mới có thể mở rộng độ tuổi hiến thì sẽ tạo cơ chế đồng thuận trong hiến tạng cũng được điều chỉnh, mở rộng nguồn hiến.
Đồng quan điểm nêu trên, cũng như xuất phát từ thực tế của đơn vị mình trong hoạt động ghép tạng, Luật sư Phạm Văn Học, thành viên Hội đồng Y khoa, Phó Chủ tịch Hiệp hội bệnh viện tư nhân Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng quản trị Bệnh viện Hùng Vương cho rằng: Để nâng cao hiệu quả công tác hiến, lấy mô và ghép mô, tạng thì việc sửa đổi Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác lần này cần tập trung tháo gỡ một số vướng mắc trong việc thực hiện.
Trước hết cần xác định rõ Trung tâm Điều phối quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người; hoàn thiện quy định đối với người hiến và gia đình người hiến; xây dựng cơ chế huy động nguồn lực xã hội tham gia hỗ trợ quá trình vận chuyển; quy định cụ thể người có thẩm quyền đại diện gia đình quyết định việc hiến tạng.
Về tổ chức điều phối, cần xác định rõ Trung tâm điều phối quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người trực thuộc cơ quan nào, có thẩm quyền đến đâu và trách nhiệm phối hợp của các bộ, ngành, địa phương như thế nào. Bởi thực tế, hoạt động điều phối ghép tạng liên quan đến nhiều lĩnh vực, từ y tế, giao thông vận tải đến hàng không, an ninh và các lực lượng chức năng... "Nếu không có cơ sở pháp lý rõ ràng về thẩm quyền điều phối và trách nhiệm phối hợp, việc tổ chức lấy, vận chuyển tạng sẽ gặp rất nhiều khó khăn, ảnh hưởng đến cơ hội cứu sống người bệnh", Luật sư Phạm Văn Học nhận định.
Đối với chính sách dành cho người hiến tạng, Luật sư Phạm Văn Học đề xuất nghiên cứu cơ chế hỗ trợ nhân đạo từ nguồn ngân sách nhà nước đối với gia đình người tự nguyện hiến tạng, hiến xác phục vụ y khoa và khoa học. Khoản hỗ trợ này, cần được hiểu rõ là không phải tiền mua bán, mà là nhằm chia sẻ khó khăn, giúp gia đình trang trải chi phí mai táng và chăm lo cho những người thân còn lại. Tuy nhiên, chính sách cần được thiết kế phù hợp, bảo đảm nguyên tắc hiến tạng tự nguyện, không vì mục đích thương mại.
Ngoài ra, cần nghiên cứu cơ chế huy động nguồn lực xã hội tham gia hỗ trợ hoạt động hiến, lấy và ghép tạng trong những tình huống. Bởi hiện nay, trong điều kiện nguồn lực nhà nước còn hạn chế, việc tạo hành lang pháp lý để các tổ chức xã hội, tổ chức từ thiện và các cá nhân có điều kiện tham gia, hỗ trợ phương tiện vận chuyển đặc biệt có thể góp phần rút ngắn thời gian, nâng cao khả năng bảo đảm công khai, minh bạch và không làm phát sinh hoạt động mua bán…
Tại tọa đàm, các chuyên gia, các nhà khoa học, nhà quản lý, các y, bác sĩ tham gia hoạt động ghép mô, tạng đến từ Tây Ban Nha, đến từ các trung tâm nghiên cứu, bệnh viện trong nước cùng nhau trao đổi, thảo luận, chia sẻ kinh nghiệm các lĩnh vực như: cơ chế tài chính bền vững cho hoạt động hiến và ghép tạng; vai trò, chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền của Trung tâm Điều phối quốc gia; xây dựng hệ thống dữ liệu quốc gia về hiến và ghép tạng; xây dựng hệ thống văn bản pháp luật về hiến tạng và ghép tạng bền vững; sự hợp tác giữa Việt Nam và Tây Ban Nha trong lĩnh vực hiến và ghép tạng.
THÁI SƠN