Mạng xã hội và các thiết bị thông minh đang làm thay đổi cách thức giới trẻ tham gia đời sống xã hội. Trước đây, không gian mạng chủ yếu phục vụ nhu cầu giải trí và chia sẻ cảm xúc cá nhân. Những năm gần đây, một bộ phận giới trẻ Việt Nam chủ động thể hiện chính kiến trước những vấn đề chung trên môi trường trực tuyến. Môi trường này giúp các bạn trẻ nhanh chóng tìm được những người cùng mối quan tâm, tạo nên luồng dư luận có sức lan tỏa rộng rãi. Dù vậy, nếu thiếu định hướng, dòng cảm xúc cộng đồng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Tốc độ lan truyền quá nhanh khiến mỗi phát ngôn, chia sẻ có thể tạo ra tác động xã hội thực tế chỉ trong thời gian rất ngắn.
Nhìn từ góc độ văn hóa ứng xử và trách nhiệm công dân trong xã hội số, các nhà nghiên cứu nhận định, bày tỏ quan điểm và bảo vệ chính kiến đúng đắn là biểu hiện của năng lực văn hóa. Đời sống số đang tác động trực tiếp đến đời sống thực và chi phối mạnh mẽ quá trình hình thành nhận thức của thế hệ mới. Với lợi thế tiếp cận công nghệ nhanh nhạy, khả năng tương tác và tinh thần hòa nhập, Gen Z trở thành nguồn lực quan trọng trong tiến trình xây dựng văn hóa số. Những ưu thế này sẽ phát huy bền vững trên nền tảng tri thức, chuẩn mực đạo đức và ý thức trách nhiệm. Xây dựng năng lực công dân cho thế hệ trẻ trong thời đại số phải chú trọng phát triển khả năng nhận thức đúng và ứng xử có trách nhiệm trên môi trường số.
Xây dựng năng lực công dân cho thế hệ trẻ trong thời đại số phải chú trọng phát triển khả năng nhận thức đúng và ứng xử có trách nhiệm trên môi trường số.
Trong thời đại số, giáo dục và hình thành nhân cách thế hệ trẻ gắn với năng lực công dân số. Yếu tố này được hình thành từ sự phối hợp giữa môi trường giáo dục, ý thức tự rèn luyện của cá nhân và cơ chế quản lý hạ tầng. Tham gia không gian mạng cũng là cách để thế hệ trẻ rèn luyện tư duy, kỹ năng tiếp nhận và kiểm chứng nguồn thông tin, phân biệt sự thật khách quan với nhận xét chủ quan, tự chịu trách nhiệm về nội dung đăng tải.
Tư duy phản biện cùng kiến thức pháp luật về an ninh mạng, sở hữu trí tuệ, quyền tiếp cận thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân giúp mỗi cá nhân chủ động trước các vấn đề trên môi trường số. Cách bày tỏ quan điểm có trách nhiệm và đối thoại văn minh trước những góc nhìn trái chiều sẽ góp phần hạn chế hành vi công kích cá nhân và chạy theo tương tác ảo.
Bên cạnh khả năng tự rèn luyện, thế hệ trẻ cũng cần có môi trường phù hợp để chuyển sự quan tâm thành những đóng góp thiết thực cho cộng đồng. Năng lực cá nhân cần được phát huy thông qua những cơ hội tham gia thực chất trong đời sống xã hội. Để nguồn năng lượng dồi dào của những người trẻ trên không gian mạng tạo ra những giá trị thiết thực cho cộng đồng, các tổ chức, đoàn thể cần mở ra những kênh tham gia lành mạnh, tạo điều kiện để các bạn trẻ đóng góp cho đời sống xã hội thông qua nền tảng số. Từ tiếp nhận thông tin đến chủ động tạo giá trị, người trẻ sử dụng công nghệ để quảng bá di sản, giới thiệu văn hóa địa phương, hỗ trợ cộng đồng, lan tỏa những câu chuyện đẹp, tham gia các hoạt động thiện nguyện và đưa ra sáng kiến giải quyết những vấn đề của xã hội.
Cùng với việc phát triển năng lực của con người, hạ tầng số và hành lang pháp lý cũng góp phần tạo môi trường để thế hệ trẻ tiếp nhận và sử dụng thông tin có trách nhiệm. Nghị định số 277/2026/NĐ-CP ngày 9/7/2026 về hạ tầng văn hóa số quy định hạ tầng văn hóa số phải tuân thủ các quy định về an ninh mạng, an ninh dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân và sở hữu trí tuệ; dữ liệu văn hóa số phải bảo đảm thông tin về nguồn gốc, ngữ cảnh văn hóa, quyền sở hữu trí tuệ và điều kiện chia sẻ, khai thác, sử dụng. Những quy định này vừa tạo khuôn khổ quản lý dữ liệu văn hóa số, vừa góp phần hình thành môi trường để người sử dụng nhận thức rõ quyền, trách nhiệm và giới hạn trong quá trình tiếp nhận, khai thác và chia sẻ thông tin.
Những thay đổi nhanh chóng của đời sống xã hội dưới tác động của công nghệ đang mở rộng cách thế hệ trẻ kết nối, thể hiện tiếng nói và tham gia những vấn đề chung. Bồi đắp năng lực công dân cho thế hệ trẻ tạo nền tảng để mỗi người chủ động đóng góp cho những giá trị chung của xã hội. Sự trưởng thành của mỗi cá nhân bắt đầu từ những lựa chọn và hành động có trách nhiệm, góp phần hình thành một thế hệ biết làm chủ không gian số, có ý thức với cộng đồng và đất nước.
PHƯỢNG LINH