3 lần… chấn chỉnh
Cuối năm 1961, sau khi nhận 44 xe tăng PT-76 và tổ chức cho bộ đội tiếp thu, huấn luyện từ chuyên gia Liên Xô, Binh chủng Tăng thiết giáp tổ chức 1 tiểu đoàn của Trung đoàn xe tăng 202 đưa 38 xe PT-76 sang Lào bàn giao và huấn luyện cho bạn. Đơn vị này do đại úy Trần Nam và thượng úy Đỗ Văn Xảo chỉ huy.
Biên niên sử ngành kỹ thuật Tăng thiết giáp ghi lại: "Trong những năm 1969 - 1970, việc sử dụng xe tăng trên chiến trường miền Nam có nhiều khó khăn, cấp trên còn phải tiếp tục nghiên cứu. Do đó binh chủng thiết giáp có chiều hướng thu hẹp. Bộ đội thiết giáp chỉ tham gia một số trận chiến đấu ở Bắc Lào. Ngành kỹ thuật binh chủng tập trung nâng cao chất lượng, bảo đảm kỹ thuật cho huấn luyện và sẵn sàng chiến đấu, huấn luyện nhân viên kỹ thuật, chuẩn bị khả năng bảo đảm cho chiến đấu với quy mô lớn hơn"…
Bộ đội Tăng thiết giáp Việt Nam giúp các bạn Lào xây dựng lực lượng Tăng thiết giáp từ những chiếc xe tăng bơi nước PT-76 đầu tiên
ẢNH: TTXVN
Lúc này, chính phủ cầm quyền ở Vương quốc Lào là chính phủ liên hiệp 3 phái và đây là đơn vị xe tăng đầu tiên của quân đội Lào. Tuy nhiên, ngay sau đó, phái hữu Lào (được Mỹ hậu thuẫn) tiến hành đảo chính quân sự, lật đổ chính phủ liên hiệp. Lực lượng của Hoàng thân Souphanouvong và quân đội Pathet Lào phải rút về chiến khu và các xe tăng PT-76 rơi vào tay quân đảo chính.
Đội hình xe tăng thiết giáp do xe tăng bơi nước PT-76 dẫn đầu, thực hành vượt sông trong hội thao năm 2004 của Binh chủng Tăng thiết giáp
ẢNH: BCTTG
Giữa năm 1964, lực lượng vũ trang Lào được sự giúp đỡ của quân tình nguyện Việt Nam đã chiến đấu, đuổi quân phái hữu ra khỏi Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng và thu lại được nhiều chiến lợi phẩm, trong đó có 22 xe tăng PT-76 vốn của mình.
Do không thông thạo kỹ thuật, tác chiến, nước bạn Lào đề nghị Việt Nam đưa chuyên gia sang giúp xây dựng lực lượng tăng thiết giáp cách mạng Lào.
Trung tá Đỗ Văn Xảo (nguyên Phó hiệu trưởng Trường Kỹ thuật thiết giáp phía nam, Binh chủng Tăng thiết giáp) nhớ lại thời điểm giữa năm 1964 là Đoàn trưởng Đoàn chuyên gia Việt Nam sang giúp nước bạn Lào xây dựng lực lượng Tăng thiết giáp: "Chúng tôi thu hồi các xe, sửa chữa đắp đổi, khôi phục tình trạng kỹ thuật xe máy, vũ khí. Sau thời gian chật vật huấn luyện kỹ chiến thuật cho các kíp xe, chúng tôi mới chọn và thành lập được 1 đại đội xe tăng cho lực lượng vũ trang Lào".
Xe tăng PT-76 của Lữ đoàn Tăng thiết giáp 461 (Quân khu 9) cơ động vượt sông
ẢNH: QUANG ĐỨC
Mặc dù là đơn vị xe tăng đầu tiên của quân đội Lào, nhưng với điều kiện của thời điểm đó nên việc khai thác và bảo quản tăng thiết giáp của bạn rất yếu.
Đầu năm 1969, Bộ Chỉ huy lực lượng vũ trang Lào lại khẩn thiết đề nghị Quân đội nhân dân Việt Nam giúp xây dựng, chẩn chỉnh lực lượng tăng thiết giáp, lần thứ 3.
Xe tăng PT-76 của Quân khu 4 diễn tập hiệp đồng binh chủng
ẢNH: LAM GIANG
Xe tăng PT-76 chiến đấu ở Lào năm 1970
Giữa tháng 12.1969, toàn bộ 11 xe tăng bơi nước PT-76 của Đại đội 18, Tiểu đoàn 177 đang đóng quân tại Vĩnh Linh (Quảng Trị) được tăng cường cho mặt trận Cánh đồng Chum (Lào) và lấy phiên hiệu Tiểu đoàn 195A. Từ giữa tháng 12.1969 đến đầu tháng 2.1970, đơn vị đã cơ động từ Quảng Trị sang Bản Ban (Savannakhet, Lào). Quá trình hành quân, xích xe bị hỏng 80%, bánh chịu nặng hỏng 50%... nhưng đơn vị đã khắc phục bằng mọi cách (cắt xích bằng thuốc nổ khi xích quá căng không tháo được, dùng xe Zil kéo xe PT-76 khi bình điện yếu không nổ được máy…) và tập kết đúng kế hoạch với 10/11 xe PT-76.
Xe tăng PT-76 của Lữ đoàn Hải quân đánh bộ 147 (Vùng 1 Hải quân) bắn pháo tiêu diệt mục tiêu
ẢNH: VŨ HƯỞNG
Trận đầu tiên của Tiểu đoàn 195A tại chiến trường Lào là trong chiến dịch giải phóng Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng từ ngày 8 đến 20.2.1970 (chiến dịch 139). Lực lượng tăng thiết giáp tham gia chiến dịch này, ngoài xe tăng bơi nước PT-76, còn có sự xuất hiện lần đầu tiên của thiết giáp bánh lốp (AM).
Tài liệu ghi nhận: tăng thiết giáp tham gia chiến dịch gồm 2 trung đội, đánh trên 2 hướng. Hướng chủ yếu gồm 6 xe PT-76 và 5 xe AM. Hướng thứ yếu gồm 4 xe PT-76 và 3 xe thiết giáp AM. Ngày 8.2, các đơn vị tham gia chiến đấu tập kết ở Bản Ban. Ngày 20.2 hoàn thành nhiệm vụ và ta tổn thất 3 xe do vướng mìn.
Trong trận đánh đợt 2 của chiến dịch, ở hướng thứ yếu, rạng sáng 18.2.1970. Do hiệp đồng không chặt nên chỉ có xe tăng xuất kích. 4 xe PT-76 vào chiến đấu thì 2 xe bị mìn, phải nằm ngoài hàng rào. 2 xe vào được cứ điểm, nhưng 1 xe bị bắn cháy ngay từ đầu. Chỉ còn lại xe PT-76 số hiệu 514 của chính trị viên Nguyễn Huy Cận tả xung hữu đột, cứu vãn tình thế, động viên bộ đội chiến đấu.
Làm mẫu... chiến đấu
Thiếu tướng Lê Xuân Kiện, nguyên Tư lệnh Binh chủng Tăng thiết giáp, nhớ lại thời điểm tháng 5.1969, khi đang là Trung đoàn trưởng Trung đoàn xe tăng 202 thì nhận lệnh dẫn Đoàn chuyên gia 195 gồm 32 người, sang chấn chỉnh tình hình.
Cán bộ, chiến sĩ Binh chủng Tăng thiết giáp Quân đội nhân dân Việt Nam tổ chức huấn luyện kỹ chiến thuật cho các kíp xe tăng PT-76 thuộc lực lượng vũ trang nhân dân Lào, năm 1969
ẢNH: TTXVN
"Chúng tôi đến từng địa điểm giấu tăng, từng kho khí tài để tìm nhặt những vật tư cần thiết, đem về sửa chữa. Sau gần 1 tháng đánh vật với toàn bộ số xe tăng PT-76 hư hỏng, chỉ khôi phục được 9 xe", thiếu tướng Lê Xuân Kiện nhớ lại vậy và cười: "Tiếp đó, còn phải huấn luyện nâng cao trình độ cho các kíp xe bạn".
Xe tăng PT-76 và thiết giáp M-113 huấn luyện bơi trên sông
ẢNH: QUANG ĐỨC
Khi nhiệm vụ chấn chỉnh cơ bản hoàn thành, đoàn trưởng Lê Xuân Kiện nhận được thông tin: quân tình nguyện Việt Nam và lực lượng vũ trang Lào chuẩn bị mở chiến dịch Mường Sủi (Xiêng Khoảng, Lào) nhằm mở rộng vùng giải phóng.
Chuẩn bị thực hành bơi trên Vịnh biển hẹp
ẢNH: QK4
Ngay lập tức, ông Kiện đề nghị Bộ chỉ huy chiến dịch đưa đại đội xe tăng Lào vào chiến đấu, để vừa động viên thử thách vừa uốn nắn bạn.
Trước yêu cầu "không được sai sót, bám sát tốc độ tiến công" trong khi bộ đội xe tăng nước bạn Lào toàn lính mới và chưa thuần thục cách sử dụng vũ khí, Đoàn chuyên gia 195 quyết định "gài" 2 kíp xe tăng của bộ đội Việt Nam, làm nòng cốt. 4 kíp xe còn lại do bộ đội Lào đảm nhiệm. "Cũng may là qua hơn 1 tháng cùng công tác, bộ đội ta đã biết tiếng Lào. Đại đội trưởng xe tăng của bạn lại biết tiếng Việt, nên việc chỉ huy và liên lạc cũng tạm ổn", tướng Kiện kể vậy.
Xe tăng PT-76 xuống nước từ tàu đổ bộ
ẢNH: MAI THANH HẢI
Trận chiến đấu ngày 20.6.1969 tại Nậm Xoong, chỉ sau khi xe tăng PT-76 Việt Nam do trưởng xe Nguyễn Trọng Kiên (sau là Chính ủy Binh chủng Tăng thiết giáp) chỉ huy, tiêu diệt 2 khẩu pháo của địch đang nhằm vào các xe tăng và dẫn đầu đội hình lao vào trận địa địch, các xe tăng của bạn mới đồng loạt xung phong.
4 ngày sau đó, các kíp xe tăng PT-76 của lực lượng vũ trang Lào với sự kèm cặp, làm mẫu của 2 kíp xe tăng Việt Nam đã tham gia tiến công cứ điểm Bản Khai. (còn tiếp)
PT-76 đấu với xe tăng M-48 của Mỹ
Giữa tháng 3.1968, toàn bộ 11 xe tăng PT-76 của Đại đội 16, Tiểu đoàn 177 do đại đội trưởng Võ Bá Linh chỉ huy được lệnh từ Vĩnh Linh vào Tây nguyên.
Xe tăng PT-76 thực hành bơi nước
ẢNH: QUANG ĐỨC
Sau gần 1 năm chờ đợi, đầu tháng 3.1969, đơn vị đưa 4 xe tăng PT-76 tham gia tấn công căn cứ Bến Hét (Plei Cần, Ngọc Hồi, Kon Tum). Khi tiếp cận trận địa, 1 chiếc PT-76 cán phải mìn sáng và bốc cháy. Xe tăng Mỹ bắn trả dữ dội làm cháy thêm 1 chiếc PT-76 của ta. Tuy nhiên, 1 tăng M-48 của Mỹ cũng bị bắn trúng.
Đại tá Nguyễn Khắc Nguyệt (nguyên Trưởng ban Khoa học - công nghệ, Trường Sĩ quan Tăng thiết giáp) cho biết đây là trận đấu tăng duy nhất giữa lính tăng Mỹ và xe tăng Quân giải phóng, bởi sau đó Mỹ rút dần lục quân, bàn giao lại trang bị cho Việt Nam cộng hòa. Trong trận đấu tăng duy nhất này, mặc dù hỏa lực kém hơn (pháo 76 mm của PT-76 so với pháo 90 mm của M-48) và không có thiết bị nhìn đêm, nhưng xe tăng PT-76 đã loại khỏi vòng chiến đấu 1 xe M-48.