Theo số liệu từ Cục Thống kê (Bộ Tài chính), trong tháng 9, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa đạt 117,69 tỷ USD, tăng 42,4% so cùng kỳ năm trước. Mức xuất siêu 1,27 tỷ USD, dù rất nhỏ nhưng là tín hiệu đáng mừng khi bước vào những tháng cuối năm.
Ông Thân Đức Việt, Tổng Giám đốc Tổng Công ty May 10 cho biết, dù thị trường xuất khẩu có nhiều biến động, trong đó hàng hóa vào Mỹ chịu mức thuế khoảng 12,5%, doanh nghiệp vẫn duy trì đà tăng trưởng tích cực. Sau 9 tháng, doanh thu của doanh nghiệp tăng 11% so cùng kỳ năm 2025.
“Chúng tôi hiện có đủ đơn hàng cho quý IV và dự kiến kết thúc năm với mức tăng trưởng xuất khẩu trên 10% so với năm 2025”, ông Việt thông tin.
Những tín hiệu tích cực
Từ câu chuyện của doanh nghiệp, bức tranh xuất khẩu những tháng cuối năm cũng đang ghi nhận những tín hiệu đáng chú ý. Trong đó, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) tiếp tục đóng vai trò đầu tàu đạt 350,41 tỷ USD, tăng 29,4%, chiếm 80,7% tổng kim ngạch xuất khẩu.
Thị trường xuất khẩu cũng đang có những tín hiệu tích cực, với đà phục hồi tại nhiều thị trường lớn. Cụ thể, xuất khẩu sang Mỹ tăng 24,2%, Liên minh châu Âu (EU) tăng 21,7% và Trung Quốc tăng 32,9% góp phần thúc đẩy đơn hàng đối với các nhóm hàng công nghiệp chế biến, đồng thời tạo thêm dư địa để doanh nghiệp mở rộng xuất khẩu trong những tháng cuối năm.
Việc tận dụng tốt hơn các ưu đãi thuế quan từ Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA) và Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao khả năng cạnh tranh về giá, đa dạng hóa thị trường và mở rộng thị phần, nhất là tại những thị trường có yêu cầu cao.
Bên cạnh đó, năng lực sản xuất hàng xuất khẩu trong nước cũng được cải thiện khi nhập khẩu tư liệu sản xuất tăng mạnh. Nhóm hàng này chiếm 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu, tăng 37,1% so với cùng kỳ năm 2025. “Đây là tín hiệu cho thấy doanh nghiệp đã chủ động chuẩn bị nguyên vật liệu, máy móc và thiết bị phục vụ sản xuất, tạo cơ sở để đáp ứng các đơn hàng xuất khẩu trong quý IV”, bà Nguyễn Thu Oanh, Trưởng ban Ban Thống kê dịch vụ và giá (Cục Thống kê) cho biết.
Trong báo cáo Triển vọng vĩ mô tháng 9, Công ty CP Chứng khoán MB (MBS) cho rằng, xuất khẩu Việt Nam được kỳ vọng tiếp tục duy trì mức tăng trưởng hai con số trong những tháng cuối năm. Động lực đến từ triển vọng thương mại toàn cầu, trong đó nhu cầu đầu tư vào trí tuệ nhân tạo được dự báo tiếp tục hỗ trợ tăng trưởng, cùng với việc Việt Nam đẩy mạnh đa dạng hóa thị trường, mở rộng xuất khẩu sang EU, Hàn Quốc và thúc đẩy đàm phán các hiệp định thương mại tự do với những thị trường mới. Dự báo tăng trưởng xuất khẩu sẽ dao động trong khoảng 22,5 - 24% trong năm 2026.
Ở chiều ngược lại, MBS cũng cho rằng mức tăng trưởng kim ngạch nhập khẩu đến cuối năm được kỳ vọng sẽ hạ nhiệt về cuối năm khi khối lượng nguyên liệu đầu vào được nhập khẩu trong các tháng đầu năm sẽ chuyển hóa thành hàng hóa khi bước vào mùa cao điểm sản xuất, xuất khẩu trong những tháng cuối năm.
Cải thiện cán cân thương mại
Việc cán cân thương mại tháng 9 chuyển sang xuất siêu là tín hiệu tích cực, nhưng chưa đủ để khẳng định xu hướng nhập siêu đã chấm dứt. Theo MBS, nhập khẩu năm nay vẫn có thể tăng cao trong bối cảnh chi phí vận chuyển chịu áp lực từ giá dầu neo ở mức cao. Nhu cầu nhập khẩu hàng hóa từ Mỹ có xu hướng gia tăng nhằm thu hẹp thặng dư thương mại với thị trường này.
Bên cạnh đó, nhu cầu nhập khẩu máy móc, thiết bị và dây chuyền công nghệ được dự báo tiếp tục tăng để phục vụ mở rộng sản xuất và đầu tư hạ tầng. MBS dự báo kim ngạch nhập khẩu năm 2026 tăng khoảng 30-32%. Cán cân thương mại hàng hóa cả năm có thể thâm hụt khoảng 10-12 tỷ USD.
Về mức độ đáng lo ngại, đại diện Cục Thống kê cho rằng, không nên đánh giá nhập siêu chỉ dựa trên quy mô tuyệt đối. Chúng ta cần xem xét cơ cấu hàng nhập khẩu và khả năng chuyển hóa thành sản phẩm xuất khẩu trong các kỳ tiếp theo. Việc nhập khẩu máy móc, thiết bị và linh kiện tăng mạnh có thể hỗ trợ mở rộng sản xuất, nâng cao năng lực xuất khẩu trong thời gian tới.
Tuy nhiên, mức nhập siêu 19,4 tỷ USD vẫn là vấn đề cần theo dõi, bởi tốc độ tăng nhập khẩu còn cao hơn đáng kể so với xuất khẩu. Một số ngành xuất khẩu chủ lực, nhất là điện tử, phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu và linh kiện nhập khẩu. Đặc biệt, cán cân thương mại giữa hai khu vực còn có sự chênh lệch rõ rệt khi khu vực FDI xuất siêu 14,9 tỷ USD, trong khi khu vực kinh tế trong nước nhập siêu 34,3 tỷ USD.
Sự chênh lệch này cho thấy tăng trưởng xuất khẩu vẫn phụ thuộc đáng kể vào khu vực FDI, trong khi năng lực sản xuất và khả năng tham gia chuỗi cung ứng của doanh nghiệp trong nước còn hạn chế. Nếu không cải thiện được năng lực cung ứng trong nước, tăng trưởng xuất khẩu càng cao có thể đồng thời kéo theo nhu cầu nhập khẩu nguyên liệu, linh kiện lớn, khiến giá trị gia tăng thực giữ lại trong nền kinh tế chưa tương xứng.
Còn theo PGS, TS Nguyễn Thường Lạng, Giảng viên Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân, cơ hội đưa cán cân thương mại trở lại trạng thái xuất siêu vẫn hiện hữu. Trong ngắn hạn, doanh nghiệp cần tận dụng mùa cao điểm cuối năm, kiểm soát chi phí và khai thác tốt hơn các thị trường có nhu cầu cao để thúc đẩy xuất khẩu.
Ở góc độ quản lý, các bộ, ngành cần tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng và đa dạng hóa thị trường, nhất là những thị trường mà Việt Nam đã có các hiệp định thương mại tự do. Cùng với xúc tiến thương mại, cần tăng cường cung cấp thông tin về nhu cầu, tiêu chuẩn kỹ thuật, quy định về xuất xứ và các yêu cầu xanh của từng thị trường để doanh nghiệp chủ động điều chỉnh sản phẩm, quy trình sản xuất và chiến lược tiếp cận.
Bên cạnh đó, cần nâng cao hiệu quả thực thi các hiệp định thương mại tự do, hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng ưu đãi thuế quan và đáp ứng quy tắc xuất xứ. Việc cơ cấu lại thị trường nhập khẩu cũng cần được chú trọng, hướng tới đa dạng hóa nguồn cung, lựa chọn nguyên liệu, linh kiện và máy móc có chi phí hợp lý, đồng thời bảo đảm yêu cầu về chất lượng và xuất xứ.
Các cơ quan quản lý cần tiếp tục rà soát, tháo gỡ các điểm nghẽn về hạ tầng logistics, kết nối cảng biển, vận tải và thủ tục xuất nhập khẩu, qua đó giảm thời gian và chi phí cho doanh nghiệp. Việc theo dõi sát diễn biến giá năng lượng, nguyên vật liệu và thị trường quốc tế cũng giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong xây dựng kế hoạch sản xuất, nhập khẩu và xuất khẩu.
Về dài hạn, theo ông Lạng, cần nâng cao năng lực cung ứng trong nước, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tăng tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa trong sản phẩm xuất khẩu. Khi doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, Việt Nam có thể giảm phụ thuộc vào nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu, đồng thời giữ lại nhiều hơn giá trị từ hoạt động xuất khẩu.
Một hướng khác là khai thác tốt hơn dư địa từ xuất khẩu dịch vụ, nhất là logistics, vận tải, du lịch, tài chính và viễn thông. Nếu các lĩnh vực này tăng trưởng mạnh, nguồn thu từ xuất khẩu dịch vụ sẽ góp phần tạo thêm nguồn thu ngoại tệ, qua đó hỗ trợ cải thiện cán cân thương mại trong trường hợp nhập siêu hàng hóa còn kéo dài.
“Mục tiêu không chỉ là đưa cán cân thương mại trở lại xuất siêu trong ngắn hạn, mà quan trọng hơn là nâng cao năng lực cạnh tranh và giá trị gia tăng của nền kinh tế. Khi năng lực sản xuất trong nước được củng cố, doanh nghiệp sẽ giảm được chi phí đầu vào, mở rộng thị trường và nâng tỷ lệ giá trị Việt Nam trong mỗi đơn hàng xuất khẩu”, ông Lạng nhấn mạnh.
“Trong thời gian tới, cần tiếp tục theo dõi diễn biến xuất nhập khẩu, nhất là khả năng chuyển hóa nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu thành sản phẩm xuất khẩu, đồng thời phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và năng lực sản xuất trong nước để cải thiện tính bền vững của cán cân thương mại”, bà Oanh khuyến nghị.
GIA HƯNG