Con số khoảng 1,6 triệu thanh niên không học tập, không có việc làm và không tham gia đào tạo đặt ra nhiều vấn đề về cơ hội học tập, việc làm và khả năng hòa nhập thị trường lao động của người trẻ.
Qua những trường hợp thực tế của thanh niên hoặc gia đình có con thuộc diện “3 không”, có thể thấy phía sau tình trạng này là những nguyên nhân khác nhau: khó theo kịp chương trình học, thiếu định hướng nghề nghiệp, hoàn cảnh gia đình và cả sự buông lỏng trong quá trình trưởng thành.
Nghỉ ở nhà vì chán học, sinh con sớm
Đang sinh sống cùng gia đình tại xã Tân Hà, tỉnh Lâm Đồng, em Nguyễn Văn L., sinh năm 2008 cho biết đã nghỉ học khi gần hết lớp 10. Từ những năm cấp THCS, em đã gặp khó khăn trong việc học, kết quả năm nào cũng chỉ trung bình. Khi thi vào lớp 10 không trúng tuyển trường gần nhà, việc phải đi học xa cách gần 20km càng khiến em nản lòng. Em quyết định nghỉ học để đi làm.
“Em thấy đi kiếm tiền còn thích hơn, chứ học cũng có hiểu bài đâu, điểm môn nào cũng thấp, có học cũng không đậu tốt nghiệp được, thì em học làm gì cho tốn kém”, em nói.
Hiện em đi hái cà phê thuê, được trả 1.500 đồng/kg, mỗi ngày em làm được khoảng 200.000 đồng, hết mùa thì tìm việc ở quán ăn. Công việc phụ thuộc mùa vụ, chưa tạo được nguồn thu nhập ổn định. L. cũng cho biết nhiều bạn bè cùng trang lứa với em đã nghỉ học và đi làm thuê.
Còn em Nguyễn Thị T.M. lại rời trường học một cách đau lòng hơn. Em sinh năm 2005, ở xã Tân Phú, Đồng Nai, em nghỉ học khi đang học lớp 11. Từng học khá ở bậc tiểu học và THCS, thậm chí đậu vào trường THPT gần nhất. Nhưng em bắt đầu hụt hơi khi chương trình THPT nặng hơn, kết quả học tập giảm sút, nhất là môn vật lý, hóa học và toán.
“Lớp 10 em chỉ đạt trung bình là cố gắng lắm rồi. Lên lớp 11, em không còn thích thú với việc học nữa, nhiều môn em không hiểu bài, em không biết cứ học như vậy để làm gì luôn”, M. kể.
Trước đây M. nghĩ sẽ cố gắng để được đi học đại học nhưng sau này khi không theo kịp các bạn, em thấy đậu cao đẳng còn khó và chuyển mục tiêu sang đi học trung cấp rồi đi làm cho các cơ sở thầm mỹ (spa).
Thời điểm đó bắt đầu rộ bán hàng online nên M. cùng một số bạn tham gia phụ bán hàng qua mạng, ai đặt mua thì đi giao. Từ đó, M. bắt đầu có thêm tiền để tiêu xài và dần dành nhiều sự quan tâm cho việc kiếm tiền hơn việc học.
T.M. cho biết em nghỉ học sau khi mang thai ở tuổi 17, dù ba mẹ cấm cản nhưng em vẫn quyết định nghỉ học và lấy chồng, sinh con. Hiện em đã có hai con nhỏ dù chỉ mới 21 tuổi và chủ yếu ở nhà chăm con. Khi có thời gian, em bán hàng online hoặc phụ các quán ăn bán hàng, giao thực phẩm. M. cho biết em chưa có ý định đi học lại, trước mắt, em muốn chờ con lớn rồi mới tìm việc làm công nhân hoặc công việc ổn định hơn.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Ảnh minh họa do AI tạo.
Khổ tâm vì con sống buông thả, dính vào nợ xấu
Không chỉ những người đã nghỉ học và đi làm bấp bênh, câu chuyện của bà Phạm Thị Hồng khăn gói từ quê Đắk Lắk lên TPHCM tìm việc làm công nhân khiến nhiều người thương cảm.
Bà Hồng cho biết bà có hai người con, một người con gái đã tốt nghiệp đại học, đi làm ổn định. Còn con trai bà năm nay 22 tuổi, bỏ bê việc học từ khi còn học lớp 7, lớp 8, thường xuyên chơi game và tụ tập bạn bè. Rồi chồng của bà bệnh nặng và qua đời khiến cuộc sống gia đình đảo lộn.
Học chưa xong lớp 10 thì con trai bà nghỉ học, bà Hồng nhiều lần khuyên con học nghề, thậm chí đưa con lên TPHCM học một trường trung cấp về Công nghệ thông tin để mong con sau này sẽ học liên thông lên cao dần, dễ xin việc làm. Tuy nhiên, chỉ được vài tháng sau, người con đòi nghỉ học về quê.
Gần đây, bà Hồng phát hiện con vay nhiều khoản tiền với lãi suất cao do thua tiền trong các trò chơi trên mạng. Bà đã gom góp trả hơn 200 triệu đồng, nhưng sau đó tiếp tục nhận những cuộc gọi đòi nợ từ nhiều người khác, có cả người thân xung quanh. Người con còn có biểu hiện nóng nảy, tìm cách lấy tiền của mẹ và ép bà vay mượn để trả nợ.
Không chịu nổi áp lực, bà Hồng một mình lặng lẽ khăn gói lên TPHCM tìm việc, không cho con biết nơi mình ở. Bà cũng thừa nhận bản thân cũng có phần trách nhiệm vì bà ít có thời gian quan tâm, trò chuyện và định hướng cho con.
“Tôi phải tạm rời đi một thời gian để kiếm tiền trả nợ. Nếu nó không thay đổi, tôi đành để con tự chịu trách nhiệm với bản thân”, bà Thu buồn bã nói.
Trong khi đó, chị Bùi Thị Hậu, mẹ của em Nguyễn Văn L. (Lâm Đồng) cũng không biết phải làm gì khi con trai nghỉ học, thiếu định hướng và chưa có công việc ổn định. Chị cho hay, vợ chồng chị quanh năm làm vườn, nuôi tằm hoặc đi làm thuê, ít thời gian theo sát con. Hiện giờ, chị chỉ biết động viên con đi làm, học một nghề để có công việc lâu dài, nhưng việc lựa chọn vẫn phụ thuộc vào bản thân của con chứ không thể ép buộc.
Theo chị Hậu, trong xóm có không ít thanh niên nghỉ học sớm. Điều chị mong mỏi là ở địa phương có thêm những cơ sở đào tạo nghề gần nhà, để thanh niên không muốn hoặc không có điều kiện học lên cao vẫn có cơ hội học một nghề, tìm việc làm và tự nuôi sống bản thân.
Sau lớp 9 là giai đoạn dễ “mất” học trò nếu thiếu giải pháp hỗ trợ sớm
Theo bà Tô Thụy Diễm Quyên, Chuyên gia giáo dục sáng tạo, CEO Công ty TNHH Tư vấn và Phát triển Giáo dục InnEdu, điều đáng quan tâm ở nhóm hơn 1,6 triệu thanh niên “3 không” không nằm ở biến động tăng, giảm trong một quý, mà ở việc tỷ lệ này duy trì quanh ngưỡng cao trong nhiều năm.
Phân tích số liệu về nhóm này, bà Quyên cho biết phần lớn sống ở nông thôn, hơn một nửa là nữ, khoảng 87% chưa qua đào tạo chuyên môn và một nửa chưa hoàn thành THPT. Chỉ khoảng 1/3 đang chủ động tìm việc. Theo bà, thực trạng này cho thấy vấn đề không đơn thuần là cử nhân thất nghiệp, mà còn là những người trẻ rời hệ thống giáo dục từ sớm nhưng chưa tìm được chỗ đứng trên thị trường lao động.
Một trong những giai đoạn dễ khiến học sinh rời trường là sau lớp 9. Bà Quyên nhận định, khi học nghề vẫn bị xem là lựa chọn dành cho học sinh yếu, việc phân luồng dễ bị học sinh và gia đình hiểu thành sự sàng lọc, thay vì mở ra con đường học tập, nghề nghiệp phù hợp. Với nữ thanh niên, những yếu tố như mang thai, kết hôn sớm và trách nhiệm chăm sóc người thân cũng có thể trở thành rào cản khiến họ gián đoạn học tập, việc làm.
Bà cho rằng không nên vội quy tình trạng này cho sự lười biếng hay thiếu ý chí. Khi nỗ lực nhiều lần nhưng không đạt kết quả, người trẻ có thể dần mất động lực; bên cạnh đó, tâm lý e ngại bị gắn mác thất nghiệp cũng khiến một số người né tránh các dịch vụ hỗ trợ.
Về giải pháp, chuyên gia cho rằng cần ưu tiên giữ học sinh ở lại trường, nâng cao chất lượng hoạt động hướng nghiệp, tập huấn bài bản cho giáo viên và sớm nhận diện những em có nguy cơ bỏ học. Với thanh niên đã rời trường, các đơn vị liên quan cần chủ động tìm đến, hỗ trợ họ tiếp cận cơ hội học nghề hoặc việc làm, thay vì chờ họ tự tìm kiếm sự giúp đỡ.
Bà Quyên cũng đề xuất gắn ngân sách đào tạo nghề với kết quả việc làm ổn định sau đào tạo, đồng thời có các hỗ trợ thiết thực như chi phí đi lại và chăm sóc con nhỏ cho nhóm yếu thế. Theo bà, điều quan trọng là xây dựng những lộ trình học tập, đào tạo và việc làm phù hợp với hoàn cảnh thực tế của người trẻ, để việc rời trường không đồng nghĩa với mất đi cơ hội phát triển.