Việt Nam ghi nhận khoảng 22.584 ca ung thư đại trực tràng mới và 10.990 ca tử vong mỗi năm. Ung thư dạ dày cũng khiến khoảng 12.373 người mắc mới và 10.280 người tử vong. Đây là số liệu GLOBOCAN 2024, cho thấy gánh nặng lớn của các bệnh ung thư đường tiêu hóa.
Theo PGS.TS Phạm Cẩm Phương, Giám đốc Trung tâm Y học hạt nhân và Ung bướu, Bệnh viện Bạch Mai, ung thư đường tiêu hóa có thể gặp ở nhiều nhóm tuổi, trong đó không ít người vẫn ăn uống, làm việc và sinh hoạt bình thường ở giai đoạn đầu.
“Khả năng thích nghi và bù trừ của hệ tiêu hóa khá tốt nên các triệu chứng ban đầu có thể không rõ ràng”, PGS Phương nói. Vì vậy, một số người dễ bỏ qua những thay đổi trong thói quen đi ngoài hoặc cho rằng đó chỉ là rối loạn tiêu hóa thông thường.
Những dấu hiệu không nên bỏ qua
Một trong những biểu hiện cần chú ý là thay đổi thói quen đại tiện. Táo bón, tiêu chảy kéo dài, đi ngoài thất thường... đặc biệt khi trước đó không có những triệu chứng này.
Hình dạng phân thay đổi cũng là dấu hiệu cần lưu ý. Phân nhỏ, dẹt hoặc có hình dạng khác thường kéo dài có thể liên quan đến thay đổi trong lòng đại tràng. Tuy nhiên, đây không phải biểu hiện đặc hiệu của ung thư và cần được đánh giá cùng các triệu chứng khác.
Đi ngoài ra máu là dấu hiệu quan trọng. Máu đỏ tươi có thể xuất hiện trong nhiều bệnh lý vùng hậu môn, trực tràng, trong khi phân sẫm màu hoặc đen có thể liên quan đến chảy máu ở đường tiêu hóa trên. Nguyên nhân rất đa dạng, từ bệnh lý lành tính đến ung thư, do đó người bệnh không nên tự xác định nguyên nhân rồi bỏ qua việc thăm khám.
Đau bụng kéo dài, mệt mỏi cũng cần được chú ý nếu xuất hiện cùng những thay đổi về đại tiện. Mất máu đường tiêu hóa trong thời gian dài có thể gây thiếu máu, khiến người bệnh xanh xao, mệt mỏi, suy nhược.
Ngoài ra, sụt cân không chủ ý là biểu hiện cần tìm nguyên nhân. Giảm cân nhanh dù không thay đổi chế độ ăn uống hoặc mức độ vận động, nhất là khi đi kèm rối loạn tiêu hóa, cần được bác sĩ đánh giá.
PGS Phương lưu ý những biểu hiện trên không đồng nghĩa với ung thư. Trĩ, nứt hậu môn, viêm đại tràng, polyp và nhiều bệnh lý tiêu hóa khác cũng có thể gây các triệu chứng tương tự. Điều quan trọng là xác định nguyên nhân thay vì tự chẩn đoán dựa trên một dấu hiệu riêng lẻ.
Nhân viên y tế nội soi đường tiêu hoá cho bệnh nhân.
Ăn nhiều thịt chế biến sẵn, ít vận động cũng làm tăng nguy cơ
Theo PGS Phương, ung thư đường tiêu hóa hình thành do nhiều yếu tố. Với ung thư đại trực tràng, chế độ ăn uống và lối sống có liên quan đáng kể đến nguy cơ mắc bệnh.
Thường xuyên ăn nhiều thịt đỏ, thịt chế biến sẵn trong khi ít rau xanh, trái cây và chất xơ có thể làm tăng nguy cơ. Bạn nên hạn chế các loại xúc xích, thịt xông khói, thịt nguội và những thực phẩm chế biến từ thịt.
Ít vận động, thừa cân và béo phì cũng là những yếu tố bất lợi. Chế độ ăn giàu năng lượng kết hợp lối sống ít vận động trong thời gian dài có thể làm gia tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh mạn tính, trong đó có ung thư đại trực tràng.
Một yếu tố khác cần quan tâm là tổn thương tiền ung thư. Một số polyp đại trực tràng có khả năng tiến triển thành ung thư theo thời gian. Phát hiện và loại bỏ những polyp có nguy cơ có thể giúp giảm khả năng phát triển thành ung thư.
Những người có tiền sử gia đình mắc ung thư đại trực tràng hoặc các hội chứng đa polyp di truyền thuộc nhóm cần được theo dõi đặc biệt.
Sàng lọc trước khi xuất hiện triệu chứng
Không chỉ người có triệu chứng mới cần quan tâm đến ung thư đại trực tràng. Sàng lọc khi chưa có biểu hiện bất thường giúp phát hiện tổn thương ở giai đoạn sớm, khi việc điều trị thường có nhiều lựa chọn hơn.
Theo khuyến nghị của Hiệp hội Ung thư Mỹ, người có nguy cơ trung bình nên bắt đầu sàng lọc ung thư đại trực tràng từ 45 tuổi. Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm phân hoặc nội soi đại tràng.
Với người có nguy cơ cao, chẳng hạn có người thân mắc ung thư đại trực tràng, từng có polyp hoặc mắc bệnh viêm ruột mạn tính, thời điểm và phương pháp sàng lọc có thể khác nhóm nguy cơ trung bình.
PGS Phương khuyến cáo khi xuất hiện những thay đổi bất thường kéo dài trong quá trình đại tiện, đặc biệt là đi ngoài ra máu hoặc phân đen, người bệnh nên đi khám để tìm nguyên nhân. Không nên chờ đến khi đau nhiều, sụt cân rõ rệt hoặc sức khỏe giảm sút mới kiểm tra.