BS.CKI Lê Thị Trúc Phương, Chuyên viên Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC khuyến cáo như trên trong bối cảnh toàn quốc ghi nhận hơn 110.000 ca tay chân miệng từ đầu năm đến nay, cao gấp 2,5 lần so với cùng kỳ. Nhiều trẻ nhập viện trong tình trạng nặng, xuất hiện biến chứng thần kinh, tim mạch, hô hấp, phải thở máy, lọc máu. Những hiểu nhầm dưới đây về tay chân miệng có thể khiến phụ huynh bỏ sót bệnh hoặc chậm nhận biết dấu hiệu chuyển nặng:
Chỉ mắc bệnh khi nổi mụn nước
Nhiều phụ huynh chỉ nghĩ đến tay chân miệng khi trẻ nổi mụn nước rõ rệt. Tuy nhiên, tổn thương da có thể bắt đầu bằng các nốt đỏ nhỏ, phẳng hoặc hơi gồ, rải rác, thường không hoặc ít ngứa. Biểu hiện kín đáo này dễ nhầm với rôm sảy, dị ứng da, khiến trẻ chậm khám bệnh.
Bệnh tay chân miệng ở trẻ có thể dễ nhầm với rôm sảy hoặc một số bệnh ngoài da khác. Ảnh: An Hy
Để nhận biết bệnh, phụ huynh cần quan sát vị trí tổn thương và triệu chứng đi kèm. Rôm sảy thường xuất hiện khi trẻ nóng, đổ nhiều mồ hôi, tập trung ở cổ, ngực, lưng hoặc vùng da bí bách, gây ngứa, châm chích. Còn ban tay chân miệng thường gặp ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, có thể ở mông, đầu gối, cánh tay và chân.
Trẻ cũng có thể sốt, đau họng, mệt, ăn uống kém hoặc tổn thương trong miệng. Các tổn thương có dạng mụn nước nhỏ hoặc vết loét hình tròn, bầu dục. Khi có các dấu hiệu này, người nhà nên đưa trẻ đi khám thay vì tự kết luận là rôm sảy.
Các nốt đỏ có thể tiến triển thành mụn nước nhỏ, nhưng không phải trường hợp nào cũng có mụn nước rõ. Tổn thương trong miệng có thể bắt đầu bằng chấm đỏ, hình thành bóng nước rồi vỡ thành vết loét gây đau, khiến trẻ chảy dãi, bỏ bú hoặc ngại ăn. Điểm này đặc biệt thường dễ nhầm lẫn trong giai đoạn trẻ mọc răng, phụ huynh thường không để ý là triệu chứng ban đầu của tay chân miệng. Chờ đến khi xuất hiện mụn nước mới nhận diện bệnh có thể khiến trẻ chậm điều trị.
Loét miệng không phải bệnh tay chân miệng
Nhiều phụ huynh cho rằng trẻ bị tay chân miệng phải xuất hiện cả ban ở tay chân và loét miệng. Vì vậy, khi trẻ chỉ đau miệng, ăn uống khó mà chưa thấy ban, người nhà cho rằng con "nóng trong", nhiệt miệng hoặc viêm họng. Thực tế, các biểu hiện không phải lúc nào cũng xuất hiện đầy đủ hoặc cùng lúc; một số trẻ chỉ tổn thương ở miệng.
Tổn thương có thể xuất hiện ở lưỡi, mặt trong má và niêm mạc miệng, gây đau khi nuốt. Trẻ nhỏ chưa biết diễn đạt thường chảy nhiều nước bọt, quấy khóc khi ăn, bỏ bú hoặc từ chối món thường ngày yêu thích. Những dấu hiệu này vẫn cần được chú ý dù chưa thấy ban ở tay, chân.
Theo BS Phương, loét miệng đơn thuần chưa đủ để khẳng định tay chân miệng, nhưng cũng không thể loại trừ bệnh khi chưa có ban da. Nếu trẻ đau miệng, mệt hoặc ăn uống kém, phụ huynh nên đưa trẻ đi khám. Chờ đủ biểu hiện ở cả "tay, chân, miệng" có thể làm chậm phát hiện bệnh.
Bé trai hơn 1 tuổi ở TP HCM mắc tay chân miệng chủng EV71 nhanh chóng chuyển từ độ 1 lên độ 4, phải đặt ECMO, lọc máu liên tục tại Bệnh viện Nhi đồng 1. Ảnh: Bảo Ngọc
Nổi ban nhiều là bệnh nặng
Theo BS Phương, nhiều phụ huynh đánh giá tình trạng bệnh của bé qua số lượng nốt ban và cho rằng ban càng nhiều thì bệnh càng nặng. Thực tế bệnh tay chân miệng do nhiều type virus gây ra với mức độ nguy hiểm khác nhau. Coxsackievirus A16 thường gây bệnh nhẹ, tự giới hạn; Coxsackievirus A6 có thể gây tổn thương da lan rộng. EV71 liên quan nhiều hơn đến bệnh nặng, biến chứng thần kinh và tử vong. Tuy nhiên, trẻ nhiễm EV71 có thể có rất ít tổn thương ngoài da (khác với các type tay chân miệng khác) hoặc ban nằm ở vị trí kín như mông, bẹn, vùng quần áo hay tã che phủ. Tháng 4, Bệnh viện Nhi đồng 2 (TP HCM) tiếp nhận hai bệnh nhi mắc EV71 bị suy hô hấp, sốc tim nhưng không có hồng ban hay loét miệng rõ.
Bệnh lành tính, dễ khỏi
Bệnh tay chân miệng từng gây các đợt dịch lớn, như giai đoạn 2011-2012 khiến hơn 200 trẻ tử vong; 31 trẻ tử vong vào năm 2023 được xác định chủ yếu do EV71 gây ra. Bên cạnh đó, trẻ nhiễm EV71 có nguy cơ diễn tiến nặng cao gấp 16 lần so với trẻ nhiễm các Coxsackievirus như A6, A10 hoặc A16.
EV71 có đặc tính hướng thần kinh, có thể gây viêm não, viêm thân não, viêm màng não và liệt mềm cấp. Trường hợp nặng có thể rối loạn thần kinh thực vật, dẫn đến suy hô hấp, suy tuần hoàn, phù phổi cấp và sốc. Bệnh có thể chuyển nặng nhanh, một số ca nghiêm trọng tử vong trong 24-48 giờ sau khi xuất hiện biến chứng. Trẻ sống sót sau tổn thương thần kinh có thể gặp di chứng như yếu hoặc liệt chi, teo cơ, run tay chân, đi loạng choạng, tăng động giảm chú ý. Khoảng 20% trẻ nhập viện do EV71 được ghi nhận có nguy cơ gặp di chứng thần kinh hoặc toàn thân.
Tay chân miệng độ 1 là bệnh nhẹ
Chẩn đoán độ 1 cho thấy tại thời điểm khám, trẻ mới có ban da, loét miệng và chưa ghi nhận biến chứng thần kinh, hô hấp, tim mạch... Tuy nhiên, phân độ có thể thay đổi trong những ngày tiếp theo, đặc biệt khi bệnh do EV71.
Dấu hiệu chuyển độ ban đầu có thể là sốt cao hoặc kéo dài, đáp ứng kém với thuốc hạ sốt, nôn nhiều, lừ đừ, quấy khóc bất thường, giật mình chới với. Khi biến chứng thần kinh nặng hơn, trẻ có thể giật mình nhiều lần, run tay chân, đi loạng choạng hoặc yếu chi. Ở độ 3, trẻ có thể mạch nhanh, thở bất thường, vã mồ hôi, tay chân lạnh, da nổi vân tím; độ 4 có thể gây suy hô hấp, suy tuần hoàn, phù phổi cấp và sốc.
Khi chăm sóc trẻ mắc tay chân miệng độ 1, phụ huynh vẫn cần tái khám theo lịch và đưa trẻ nhập viện kịp thời nếu giật mình liên tục, đặc biệt hơn hai lần trong 30 phút; sốt trên 39 độ kéo dài hơn 48 giờ, khó hạ; đi loạng choạng, run chi, yếu tay chân; nôn nhiều, quấy khóc kéo dài, lừ đừ hoặc bứt rứt bất thường.
Trẻ nhỏ tiêm vaccine phòng tay chân miệng tại Hệ thống Tiêm chủng VNVC. Ảnh: Bình An
Cách phòng bệnh
Bệnh tay chân miệng hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Việc điều trị chủ yếu giảm triệu chứng, theo dõi sát để phát hiện dấu hiệu chuyển nặng và xử trí biến chứng kịp thời.
Các phương pháp phòng bệnh gồm kết hợp vệ sinh tay, đồ chơi, các bề mặt thường xuyên tiếp xúc và xử lý chất thải đúng cách. Đồng thời, Bộ Y tế đã phê duyệt vaccine tay chân miệng, sử dụng trong tiêm chủng dịch vụ.
BS Phương cho biết vaccine được sử dụng cho trẻ từ 2 tháng đến dưới 6 tuổi, được VNVC triển khai tiêm từ ngày 25/9 tại gần 300 trung tâm trên toàn quốc. Theo kết quả thử nghiệm lâm sàng, hiệu lực bảo vệ và ngăn ngừa nhập viện do EV71 của vaccine từ gần 97% đến 100%.Sau 600 ngày theo dõi sau tiêm, không ghi nhận ca mắc EV71 trong nhóm được tiêm.
Sau 2 tuần triển khai, VNVC đã tiêm hơn 70.000 mũi và tiếp nhận hàng chục nghìn lượt đặt trước. BS Phương lưu ý trẻ mắc tay chân miệng do EV71 vẫn có thể tái nhiễm và nguy cơ trở nặng do nhiều phân nhóm khác nhau. Trẻ đã mắc bệnh vẫn được khuyến cáo tiêm vaccine để phòng tái nhiễm sau khi khỏi bệnh và hết thời gian cách ly. Bên cạnh tiêm vaccine, trẻ vẫn cần tiếp tục các biện pháp vệ sinh để giảm nguy cơ mắc tay chân miệng do các tác nhân khác.
Bình An