Sau khi mất việc vào tháng 12/2025, Marie Caron, người phụ nữ 61 tuổi ở Pháp, bắt đầu lo lắng cho cuộc sống khi về già. Bà chỉ có thể bắt đầu nhận lương hưu ở tuổi 63, hoặc 66 tuổi nếu muốn hưởng lương hưu đầy đủ.
Do đó, bà phải tìm được công việc mới trước khi nghỉ hưu. Đây là thách thức không nhỏ tại Pháp, nơi các nhà tuyển dụng hiếm khi nhận người lớn tuổi. Bà đã tham gia 7 cuộc phỏng vấn xin việc trong năm nay, nhưng đều không thành công.
"Tôi đã đóng góp một khoản tiền khổng lồ vào hệ thống và đáng lẽ phải được hưởng mức lương hưu đàng hoàng. Vậy mà cuối cùng, tôi có thể phải ra đường", bà nói.
Trong nhiều thập kỷ qua, nhiều người lao động như bà Caron đã sẵn sàng đóng góp khoảng một nửa thu nhập cho nhà nước. Đổi lại, họ kỳ vọng được hưởng khoản lương hưu tương đối hậu hĩnh khi về hưu ở độ tuổi ngoài 60.
Theo Bộ Y tế, Lao động và Xã hội Pháp, mức lương hưu bình quân toàn quốc ở nước này đạt hơn 1.500 euro một tháng, thuộc nhóm cao hơn mức trung bình của Liên minh châu Âu (EU) và các nước OECD. Lương hưu trung bình ở Pháp tương đương 74-78% thu nhập so với lúc còn đi làm, giúp họ duy trì mức sống cận kề thời kỳ còn làm việc.
Nhưng mô hình đó đang đứng trước nguy cơ đổ vỡ do ngân sách công cạn kiệt và dân số già hóa nhanh chóng. Điều này làm dấy lên lo ngại và bất bình ở Pháp và nhiều nước châu Âu về tương lai của hệ thống an sinh xã hội mà người dân vốn đã xem là điều hiển nhiên.
Người nghỉ hưu tuần hành trong cuộc biểu tình toàn quốc do các công đoàn lớn của Pháp kêu gọi, nhằm yêu cầu tăng lương hưu, bảo vệ dịch vụ công và các biện pháp bảo vệ sức mua, tại Paris ngày 6/11/2025. Ảnh: AFP
Ngân sách bị kéo căng
Người dân Pháp vừa có tuổi thọ cao hàng đầu thế giới, vừa được nghỉ hưu theo tuổi luật định thuộc nhóm sớm nhất. Họ xem việc nghỉ hưu là dấu mốc của giai đoạn dành cho du lịch, theo đuổi sở thích và tận hưởng cuộc sống.
Hệ thống lương hưu của Pháp chủ yếu hoạt động theo phương thức đóng - hưởng trực tiếp (pay-as-you-go), nghĩa là các khoản phúc lợi được chi trả trực tiếp từ nguồn thuế thu nhập từ tiền lương.
Với nhiều người đã về hưu, mức lương hưu cao có thể giúp họ sống khá an nhàn lúc về già trong khoảng 30 năm, nhưng với quỹ lương hưu, đây lại là một gánh nặng ngày càng lớn.
Khi dân số già hóa, số lao động hiện tại không còn đủ để chi trả lương hưu cho thế hệ đi trước, buộc chính phủ phải dùng đến một phần ngày càng lớn trong ngân sách quốc gia để đáp ứng quyền lợi cho người nghỉ hưu.
Thực trạng này dẫn đến tình trạng nợ công và chi phí đi vay ngày càng tăng, đồng thời khiến các khoản đầu tư cho an ninh quốc phòng, cơ sở hạ tầng và giáo dục ngày càng eo hẹp.
Một báo cáo của chính phủ Pháp gần đây cho thấy nước này phải rút khoảng 1/3 ngân sách của Bộ Giáo dục để chi trả lương hưu cho các công chức nghỉ hưu. Tại Bộ Nội vụ, cơ quan quản lý lực lượng cảnh sát, lương hưu chiếm khoảng 30% tổng chi tiêu của bộ.
Nợ công của Pháp đã tăng lên 3,6 nghìn tỷ euro (khoảng 4 nghìn tỷ USD) trong năm nay. Vào năm 2017, khi ông Emmanuel Macron đắc cử tổng thống, con số này ở mức 2,2 nghìn tỷ euro.
"Pháp không thể thực hiện các biện pháp cần thiết để củng cố ngân sách nếu không giải quyết tình trạng thâm hụt ngày càng gia tăng của hệ thống lương hưu", Jacob Kirkegaard, chuyên gia cao cấp tại Viện Kinh tế Quốc tế Peterson ở Washington, nhận định.
Bộ trưởng Tài chính Pháp Roland Lescure cho biết tăng tuổi nghỉ hưu, hiện ở mức 62-64 tuổi, là điều không thể tránh khỏi. Nhưng với những cử tri Pháp đã đóng góp một phần lớn thu nhập cho hệ thống lương hưu, những chính sách buộc họ làm việc lâu hơn và trì hoãn nghỉ hưu là không thể chấp nhận.
"Khế ước xã hội" về nhà nước phúc lợi đã bén rễ sâu trong tâm thức của người Pháp suốt nhiều thập kỷ qua, khiến người dân nước này phản ứng dữ dội hơn với cải cách lương hưu so với các nước khác ở châu Âu.
Ba mô hình lương hưu ở châu Âu
Theo Tom Fairless, nhà phân tích của WSJ, các nước châu Âu thực hiện ba mô hình lương hưu phổ biến.
Một số nước áp dụng mô hình lương hưu đóng - hưởng trực tiếp như Pháp, Italy và Tây Ban Nha, trong đó người lao động hiện tại đóng góp để chi trả lương cho người đã về hưu. Khoản đóng góp này tương đương hơn 27% tổng tiền lương trước thuế ở Pháp và 33% ở Italy.
Điều này khá khác biệt với Mỹ, nơi hơn 35.000 tỷ USD quỹ hưu trí được đầu tư vào cổ phiếu, trái phiếu để sinh lời.
Cuộc tuần hành để bảo vệ quyền lợi hưu trí ở Madrid, Tây Ban Nha, ngày 24/10. Ảnh: AP
Khi đối mặt chi phí vay nợ tăng vọt trong cuộc khủng hoảng nợ công khu vực đồng euro giai đoạn 2010-2015, Hy Lạp, Italy, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đã thúc đẩy một số biện pháp cắt giảm lương hưu. Năm 2011, Italy nâng tuổi nghỉ hưu lên 67. Tây Ban Nha kéo dài khoảng thời gian thu nhập được dùng làm căn cứ tính lương hưu. Trong khi đó, Hy Lạp cắt giảm mức lương hưu tới 40%.
Tuy nhiên, Pháp hầu như không có thay đổi đáng kể. Năm 2023, khi Tổng thống Macron thúc đẩy dự luật nâng dần tuổi nghỉ hưu từ 62 lên 64, ông đã phải sử dụng quyền thông qua luật mà không cần bỏ phiếu tại quốc hội.
Động thái này châm ngòi cho nhiều tháng biểu tình, đụng độ trên đường phố và đình công trên toàn quốc, làm gián đoạn hoạt động giao thông công cộng. Kể từ đó, kế hoạch cải cách này đã bị đình chỉ.
Trong khi đó, các nước Bắc Âu như Đan Mạch, Hà Lan và Thụy Điển áp dụng mô hình kết hợp: nhà nước bảo đảm mức lương hưu cơ bản, đồng thời người lao động gần như bắt buộc tham gia các quỹ hưu trí tại nơi làm việc, được đầu tư trên toàn cầu.
Tổng tài sản hưu trí ở ba nước này tương đương 100-200% GDP, ngang với Mỹ. Tuy nhiên, quỹ do các tổ chức ủy thác phi lợi nhuận quản lý và chi trả lương hưu định kỳ suốt đời, thay vì trả toàn bộ tiền một lần.
Chuyên gia Kirkegaard cho biết mô hình này vừa bảo đảm thu nhập cơ bản, mức lương hưu cao, vừa tạo ra nguồn vốn lớn để đầu tư và phát triển kinh tế đất nước.
Tuy nhiên, mô hình cũng đòi hỏi người dân làm việc lâu hơn. Tại Đan Mạch, tuổi nghỉ hưu được điều chỉnh theo tuổi thọ và dự kiến vượt 74 tuổi vào khoảng năm 2070 đối với những thế hệ trẻ.
Nhóm thứ ba gồm Anh và Đức, nơi chọn giải pháp cân bằng giữa hai mô hình trên. Anh duy trì mức lương hưu nhà nước cố định ở mức thấp kết hợp với việc tự động đăng ký tham gia các quỹ tư nhân thông qua nơi làm việc cho người lao động.
Nhóm người cao tuổi ngồi nói chuyện tại một công viên ở Munich, Đức. AFP
Đức cũng áp dụng cơ chế lấy tiền đóng góp của người đang đi làm để chi trả cho người nghỉ hưu, nhưng mức lương hưu thấp hơn đáng kể so với Pháp và có giới hạn chi trả hàng tháng. Nước này còn sử dụng công thức tự động điều chỉnh, làm chậm tốc độ tăng lương hưu khi tỷ lệ người đóng bảo hiểm so với người hưởng lương hưu giảm xuống.
Dù mức lương hưu nhà nước tương đối thấp và tuổi nghỉ hưu đã được nâng lên 67, Đức vẫn phải chi hơn 110 tỷ euro mỗi năm từ ngân sách để bù đắp khoản thiếu hụt lớn của hệ thống hưu trí. Đây là khoản chi lớn nhất cho một hạng mục trong ngân sách nhà nước, chiếm gần 1/5 tổng chi tiêu của chính phủ liên bang, theo Bisserbe.
Việc chuyển đổi mô hình rất khó khăn. Muốn xây dựng quỹ hưu trí, các nước cần nhiều thập kỷ đóng góp và tích lũy vốn ổn định. Quá trình này cũng có thể khiến một thế hệ phải gánh hai khoản đóng góp: vừa chi trả lương hưu cho thế hệ trước, vừa tích lũy cho tuổi già của chính mình.
Sau nhiều thập kỷ coi nghỉ hưu là một phần tất yếu của cuộc sống, ngày càng nhiều cử tri trẻ nhận ra rằng hệ thống lương hưu hiện nay khó có thể duy trì như trước.
"Theo tôi, thật vô lý khi tiếp tục áp dụng một mô hình được xây dựng cho thời kỳ mà mọi thứ đã khác xa hiện nay. Tôi không nghĩ mình sẽ được hưởng lương hưu khi đến tuổi nghỉ hưu", Riana Sid-Ahmed, sinh viên tâm lý học 19 tuổi ở Paris, nói.
Thanh Tâm (Theo WSJ, AFP, Reuters)