ASEAN cần làm gì để giữ lại nhiều giá trị hơn từ chuỗi cung ứng toàn cầu? - Thanh Niên

Nâng cao năng lực công nghệ, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), kết nối sản xuất và phát triển doanh nghiệp nội địa là những yêu cầu đặt ra để ASEAN giữ lại nhiều hơn giá trị từ chuỗi cung ứng toàn cầu.

Tăng liên kết, khai thác lợi thế khu vực

Phiên thảo luận tập trung phân tích những rào cản khiến ASEAN chưa khai thác hết lợi thế thu hút đầu tư và đề xuất giải pháp nâng cao năng lực sản xuất khu vực. Theo đó, dù thu hút gần 244 tỉ USD vốn đầu tư nước ngoài trong năm 2025, thương mại nội khối ASEAN mới chiếm khoảng 22%.

Phát biểu mở đầu phiên thảo luận chủ đề "Định vị lại Việt Nam và ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu" trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế mùa thu 2026 sáng 27.10, ông Nguyễn Công Vinh, Phó chủ tịch UBND TP.HCM, cho rằng AI là một trong những động lực cho giai đoạn phát triển mới. Rằng chuỗi giá trị toàn cầu đang được tổ chức lại dưới tác động của công nghệ và những biến động kinh tế. Khi bất định trở thành điều kiện thường trực, sức cạnh tranh không chỉ phụ thuộc vào quy mô mà còn ở năng lực thích ứng. Các nền kinh tế cần tăng cường kết nối công nghệ, dữ liệu, vốn và nhân lực, chuyển ý tưởng hợp tác thành dự án cụ thể.

Báo cáo Tương lai việc làm năm 2025 của Diễn đàn Kinh tế thế giới, đến năm 2030, những chuyển dịch của thị trường lao động toàn cầu có thể tạo ra khoảng 170 triệu việc làm mới, đồng thời khiến khoảng 92 triệu việc làm mất đi. Khoảng 39% kỹ năng hiện có của người lao động được dự báo sẽ thay đổi hoặc trở nên lạc hậu.

"Những con số này cho thấy lợi thế sẽ thuộc về những nền kinh tế chuẩn bị đủ nhanh về con người, thể chế và dữ liệu", ông Vinh nhấn mạnh. Theo ông, không nền kinh tế nào có thể tự mình xây dựng tất cả dữ liệu, công nghệ, vốn và nhân lực. Các nước cần kết nối, trao đổi và phối hợp xuyên biên giới để cùng thích ứng với những thay đổi lớn, tạo ra giá trị và lợi ích chung.

Ông Sacha Dray, chuyên gia kinh tế Ngân hàng Thế giới (WB), cho biết ASEAN có thị trường gần 700 triệu dân, quy mô kinh tế khoảng 4.000 tỉ USD. Tuy nhiên, thương mại nội khối chỉ chiếm khoảng 22%, thấp hơn nhiều so với mức 60% của Liên minh châu Âu (EU). Mức độ tham gia chuỗi giá trị khu vực cũng chỉ chiếm khoảng 1/3 tổng mức độ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của ASEAN, trong khi tỷ lệ tương ứng tại EU khoảng 70%. "Điều này cho thấy sản xuất của ASEAN còn phụ thuộc lớn vào thị trường và mạng lưới cung ứng bên ngoài, khiến khu vực dễ chịu tác động từ biến động thương mại quốc tế", ông Sacha Dray nhận định.

Theo chuyên gia WB, một trong những nguyên nhân là chênh lệch thu nhập và khác biệt về nhu cầu tiêu dùng. Khoảng cách thu nhập giữa quốc gia nghèo nhất và giàu nhất ASEAN vào khoảng 1:17, trong khi tại EU là 1:8. Điều này khiến hàng hóa sản xuất tại một nước ASEAN không phải lúc nào cũng phù hợp với sức mua và thị hiếu của thị trường thành viên khác. Dù vậy, nếu phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn, ASEAN vẫn có thể khai thác tốt hơn lợi thế từ sự khác biệt giữa các nền kinh tế. Nguyên nhân thứ hai là chuỗi giá trị khu vực chưa phát triển tương xứng với chuỗi giá trị toàn cầu. ASEAN đã tham gia sâu vào mạng lưới sản xuất quốc tế, với ngành ô tô tại Thái Lan, hoạt động lắp ráp tại Việt Nam và sản xuất bán dẫn tại Malaysia, Singapore. Tuy nhiên, nhiều hoạt động vẫn phụ thuộc vào các trung tâm sản xuất bên ngoài khu vực.

Bà Nguyễn Thụy Lam Tuyền, Giám đốc điều hành toàn quốc của ADB tại Việt Nam, cũng nhận định sức hấp dẫn của ASEAN đối với nhà đầu tư không chỉ đến từ quy mô thị trường mà còn từ năng lực sản xuất tiên tiến, nguồn nhân lực kỹ thuật và khả năng kết nối khu vực. Việt Nam, Thái Lan, Malaysia và Indonesia đang chuyển từ cạnh tranh bằng chi phí lao động thấp sang đầu tư công nghệ, số hóa và tự động hóa. Bà nhấn mạnh: "Mỗi quốc gia có lợi thế riêng, nhưng khả năng bổ trợ và liên kết sản xuất mới tạo nên sức cạnh tranh chung".

Ứng dụng AI, nâng giá trị sản xuất và giảm rào cản thương mại

Đề cập khả năng cạnh tranh, liên kết của ngành gỗ và nội thất Việt Nam trên toàn cầu, ông Ngô Sỹ Hoài, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), cho biết ngành gỗ đã ứng dụng AI trong sản xuất kinh doanh. Ứng dụng AI giúp doanh nghiệp nâng cao giá trị sản phẩm truyền thống thông qua các giải pháp chuyên nghiệp, chuyên môn hóa sản xuất, hạn chế thất thoát tài nguyên, tập trung vào những sản phẩm có thế mạnh và tăng cường năng lực thiết kế.

Ông Hoài đề xuất ngành gỗ ASEAN chuyển từ cạnh tranh sang hợp tác. Các nước trong khu vực đều có nguồn tài nguyên rừng phong phú, gồm rừng tự nhiên và rừng trồng, đồng thời xuất khẩu nhiều sản phẩm gỗ ra thị trường quốc tế. Tuy nhiên, các nước vẫn cạnh tranh gay gắt tại những thị trường lớn như Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, EU và Hàn Quốc. "Tiềm năng và cơ hội cho các nước trong khu vực là rất lớn. Thế nên, đã đến lúc ASEAN cần chuyển từ trung tâm sản xuất đồ nội thất thành trung tâm nội thất đổi mới sáng tạo, đồng thời chuyển từ cạnh tranh sang hợp tác giữa các quốc gia thành viên", ông Hoài nhấn mạnh.

Dẫn chứng giải pháp ứng dụng tác tử trí tuệ nhân tạo (AI) do Black Lake Technologies (Trung Quốc) phát triển, ông Yuxiang Zhou, nhà sáng lập kiêm Tổng giám đốc Black Lake Technologies, cho biết thời gian chuyển đổi bản vẽ kỹ thuật thành quy trình sản xuất đã giảm từ khoảng 45 giờ xuống còn 45 giây, với độ chính xác khoảng 95%. Giải pháp còn giúp số hóa kinh nghiệm của kỹ sư lâu năm, hỗ trợ chuyển giao tri thức và nâng cao hiệu quả vận hành nhà máy.

Ở góc độ quản lý, bà Phạm Quỳnh Mai, Phó vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và thương mại đa phương, Bộ Công thương, chỉ ra 3 lĩnh vực ASEAN cần phối hợp xử lý. Thứ nhất, đơn giản hóa thủ tục hải quan theo hướng minh bạch, rõ ràng, tăng cường sử dụng chứng từ điện tử để hàng hóa lưu thông thuận lợi hơn giữa các nước thành viên. Thứ hai, hài hòa tiêu chuẩn, quy định và chứng nhận. ASEAN cần tăng cường trao đổi thông tin, nâng cao năng lực cho các nước thành viên, hạn chế trùng lặp không cần thiết trong quy định, kiểm định và thủ tục chứng nhận. Thứ ba, đơn giản hóa quy tắc xuất xứ. Việc ASEAN tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA) với các bộ quy tắc xuất xứ khác nhau đang tạo ra sự phức tạp, gây khó khăn cho doanh nghiệp trong quá trình tuân thủ.

Bà Phạm Quỳnh Mai nhấn mạnh, các rào cản về thủ tục, tiêu chuẩn, chứng nhận, quy tắc xuất xứ và logistics đều có vai trò quan trọng. Vì vậy, ASEAN cần phối hợp đồng bộ để giảm chi phí, rút ngắn thời gian giao dịch và thúc đẩy.