Cả nước hiện có khoảng 600 mô hình du lịch nông nghiệp, nông thôn đang hoạt động, tập trung nhiều ở khu vực miền núi phía bắc và Đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả của các mô hình nêu trên, cần có cách làm bài bản hơn cũng như sớm tháo gỡ các điểm nghẽn.
Nhiều điểm nghẽn
Theo Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình Mục tiêu quốc gia, các địa phương đã chủ động rà soát tiềm năng, ban hành đề án, kế hoạch, cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển du lịch nông thôn. Tại các tỉnh miền núi phía bắc, nhiều mô hình du lịch cộng đồng đã hình thành, phát triển và tạo được dấu ấn, gắn với khai thác đặc trưng văn hóa, cảnh quan và sản xuất nông nghiệp của địa phương.
Có thể kể đến mô hình du lịch cộng đồng thôn Nậm Hồng (Tuyên Quang), khai thác văn hóa người Dao đỏ gắn với trải nghiệm ruộng bậc thang, chè Shan tuyết; điểm du lịch cộng đồng Hello Mù Cang Chải (Lào Cai), nổi bật với trải nghiệm mùa vàng và sản phẩm đặc sản từ lúa nếp; Làng văn hóa du lịch cộng đồng Thái Hải (Thái Nguyên), gắn với bảo tồn không gian văn hóa, kiến trúc nhà sàn và đời sống truyền thống của đồng bào dân tộc Tày… Các mô hình này tạo ra sản phẩm du lịch hấp dẫn, mang lại những tác động tích cực đối với kinh tế-xã hội.
Theo kết quả tổng hợp từ các địa phương, tại Tuyên Quang, Phú Thọ, thu nhập bình quân của người dân tham gia mô hình du lịch nông thôn tăng từ 25-40%, trở thành sinh kế quan trọng, giúp người dân chuyển từ sản xuất nông nghiệp thuần túy sang kinh tế nông thôn.
Tổng kết thực tiễn triển khai chương trình phát triển du lịch nông thôn giai đoạn 2021-2025, ông Phương Đình Anh, Phó Chánh Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình Mục tiêu quốc gia cho rằng có một số điểm nghẽn cần tập trung tháo gỡ. Thứ nhất, kết cấu hạ tầng và nguồn lực đầu tư còn hạn chế. Đây là khó khăn phổ biến tại địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa. Nhiều bản làng có tài nguyên du lịch phong phú, cảnh quan đẹp, bản sắc văn hóa đặc sắc nhưng điều kiện giao thông kết nối chưa thuận lợi. Hạ tầng thiết yếu như điện, nước sạch, viễn thông, cơ sở lưu trú, nhà vệ sinh, hệ thống thu gom và xử lý chất thải ở một số nơi chưa đáp ứng yêu cầu. Trong khi đó, nguồn lực ngân sách còn hạn chế, khả năng đầu tư của người dân thấp, việc thu hút doanh nghiệp đầu tư khó khăn.
Thứ hai, công tác quy hoạch, định hướng và tổ chức phát triển du lịch nông thôn ở một số địa phương chưa bài bản. Một số mô hình mang tính tự phát, quy mô nhỏ, thiếu gắn kết với quy hoạch và định hướng phát triển kinh tế-xã hội của địa phương. Thứ ba, nhận thức và năng lực tổ chức phát triển du lịch cộng đồng còn hạn chế, thậm chí có nơi, cơ quan quản lý, chính quyền cơ sở nhận thức chưa đầy đủ. Đồng bào dân tộc thiểu số, mặc dù có tri thức bản địa, nhưng hạn chế về kỹ năng quản trị, tổ chức kinh doanh, giao tiếp, ngoại ngữ và ứng dụng nền tảng số. Thứ tư, sự liên kết giữa du lịch với sản xuất nông nghiệp, làng nghề và tiêu thụ sản phẩm OCOP chưa tương xứng với tiềm năng.
“Thực tế cho thấy, không phải địa phương nào có tài nguyên du lịch phong phú cũng có thể phát triển du lịch thành công. Điều quan trọng là phải biết khai thác những giá trị đặc trưng phù hợp, tổ chức hoạt động du lịch chuyên nghiệp, có sự tham gia thực chất của cộng đồng và tạo ra lợi ích kinh tế bền vững cho người dân”, ông Phương nhận định.
Cần cách làm mới
Các tỉnh miền núi phía bắc có tiềm năng và lợi thế nổi bật để phát triển du lịch nông thôn và du lịch cộng đồng: nhiều danh lam thắng cảnh nổi tiếng, hệ thống núi cao, cao nguyên, ruộng bậc thang, sông suối, rừng tự nhiên và khí hậu đặc trưng theo mùa. Đây là điều kiện thuận lợi cho du lịch và thể thao như: trekking, vượt thác, dù lượn và du lịch nông nghiệp. Mỗi địa phương có những nét đặc sắc riêng về kiến trúc nhà ở, trang phục, ẩm thực, lễ hội, nghề thủ công và phong tục, tập quán, tạo nên sự khác biệt, sức hấp dẫn riêng của du lịch cộng đồng. Nếu được định hướng và tổ chức tốt, du lịch nông thôn, du lịch cộng đồng sẽ trở thành một động lực quan trọng thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, bảo tồn bản sắc văn hóa và nâng cao chất lượng xây dựng nông thôn mới.
Ông Phương Đình Anh đề xuất, du lịch nông thôn, du lịch cộng đồng cần gắn với quy hoạch phát triển kinh tế nông thôn và xây dựng nông thôn mới. Các địa phương cần rà soát, đánh giá toàn diện về tài nguyên du lịch, hạ tầng, bản sắc văn hóa, sản phẩm đặc sản để xác định lợi thế, lựa chọn mô hình phù hợp, ưu tiên phát triển; gắn du lịch với tổ chức lại sản xuất nông nghiệp và các sản phẩm OCOP; kết nối tuyến, điểm du lịch trọng điểm của địa phương và khu vực. Không nên phát triển du lịch cộng đồng dàn trải, thiếu định hướng, chạy theo số lượng.
Tập trung phát triển các sản phẩm du lịch đặc sắc, có chất lượng, gắn với sản xuất nông nghiệp, làng nghề và sản phẩm OCOP là giải pháp quan trọng. Hạ tầng thiết yếu cần được ưu tiên hoàn thiện. Cùng với nguồn lực của Nhà nước, cần khuyến khích doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân đầu tư làm du lịch cộng đồng; hỗ trợ đồng bào dân tộc thiểu số cải tạo nhà ở, xây homestay, bảo tồn bản sắc văn hóa. Bảo đảm người dân được hưởng lợi từ du lịch là yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với tính bền vững của du lịch nông thôn, du lịch cộng đồng...
Bảo Trung-Ngọc Sơn