Di tích tọa lạc tại khu Đức Sơn, phường Hoàng Quế, tỉnh Quảng Ninh. Địa hình khu vực gồm núi Thiên Liêu và làng Đức Sơn bao bọc bởi bốn bề sông nước. Nhìn từ xa, dải đá tai mèo nhấp nhô trên vách núi Thiên Liêu gợi hình ảnh hàng nghìn con rồng vờn mây, là nguồn gốc tên gọi vườn nghìn rồng Thiên Long Uyển.
Theo Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch, dưới thời Trần, đây là cụm núi thiêng kết hợp chùa tháp, bia đá và làng xóm ven sông. Dấu vết vật chất lưu lại phản ánh hai trục thời gian chính.
Thời kỳ Tiền - Sơ sử (Văn hóa Đông Sơn), đại diện bởi hệ thống bãi cọc gỗ ven sông, thể hiện phương thức định cư và khai thác thủy vực của cư dân cổ. Thời kỳ Trung đại (thời Trần - Nguyễn), đại diện bởi hệ thống ma nhai, văn bia và nền móng chùa Sùng Nhân cổ (chùa Đức Sơn hiện nay), gắn liền với tầng lớp quý tộc và sự phát triển của Phật giáo Trúc Lâm.
Ma nhai Thiên Long Uyển khắc trên vách đá núi Thiên Liêu. Ảnh: Phan Hằng
Tháng 10/2013, bãi cọc cổ lần đầu được phát hiện tại Đầm Lải, cách ma nhai Thiên Long Uyển khoảng 800 m. Sau đợt khảo sát của chuyên gia khảo cổ quốc tế năm 2016, nhiều cuộc khai quật quy mô lớn được tiến hành vào năm 2017, 2019, 2020 và 2024 tại Đầm Lải, Đượng Ngoại và Nựng Vỡ (Đầm nhà Mạc).
Đơn vị thực hiện gồm Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Bảo tàng Quảng Ninh và Trường Đại học Hạ Long đã thu được một số kết quả.
Hạng mục di tích Vị trí / Thông số kỹ thuật Đặc điểm nhận dạng & giá trị khảo cổ Bãi cọc cổ Yên Đức Đầm Lải, Đượng Ngoại, Nựng Vỡ Thân cột gỗ được đục lỗ mộng, chế tác cẩn thận, đóng theo trật tự nhất định. Xác định thuộc niên đại Đông Sơn, liên quan đến kiến trúc ven sông. Ma nhai Thiên Long Uyển Mặt phía Nam vách đá núi Thiên Liêu Khắc chìm 3 chữ Hán cỡ lớn: Thiên Long Uyển. Bia Tam Bảo Địa Sườn núi phía sau chùa Đức Sơn Khoét sâu vào đá 20 cm, cao tổng thể 116 cm (thân bia 96 x 92 cm, trán hình bán nguyệt cao 20 cm). Trán bia khắc Thiên Liêu Sơn, giữa bia khắc Tam Bảo Địa. Đọc được 143 chữ. Nền chùa Sùng Nhân cổ Khu vực chùa Đức Sơn hiện nay 4 hố khai quật (2019-2020) đã phát hiện toàn bộ kiến trúc nền móng của chùa Sùng Nhân thời Trần.Phát hiện bãi cọc Yên Đức cung cấp tư liệu hiếm hoi về kỹ thuật xây dựng, cách tổ chức không gian sống của người Việt cổ thời Văn Lang/Âu Lạc. Kết quả này củng cố giả thuyết cho rằng lưu vực sông Kinh Thầy - Bạch Đằng từng là trung tâm cư trú lớn của văn hóa Đông Sơn.
Từ các đặc trưng thu thập được, giới nghiên cứu đã đưa ra khái niệm "Vùng văn hóa Đông Sơn Kinh Thầy - Bạch Đằng", ghi nhận tính đa dạng địa phương trong lòng nền văn hóa Đông Sơn thống nhất.
Hiện trường khảo cổ phát lộ cọc đều thuộc các khu ruộng vốn là đầm bãi ven sông trên địa bàn xã Yên Đức. Ảnh: Phan Hằng
Hiện nay, để bảo vệ toàn vẹn không gian di sản, Bảo tàng - Thư viện tỉnh Quảng Ninh phối hợp cùng UBND phường Hoàng Quế lập phương án khoanh vùng bảo vệ với vùng lõi rộng 5.662 m2 và vùng đệm rộng 363.291 m2
Quyết định xếp hạng Di tích quốc gia mở ra cơ sở pháp lý để triển khai các dự án nghiên cứu chuyên sâu, bảo tồn nguyên trạng hiện vật hữu cơ và phát triển tuyến du lịch văn hóa - trải nghiệm tại vùng đất di sản Yên Đức.
Lê Tân