Trong những tháng cuối của chiến dịch tranh cử giữa kỳ, Tổng thống Donald Trump thường hạ thấp những lo ngại về chi phí sinh hoạt, đồng thời tuyên bố với cử tri rằng kinh tế Mỹ đang mạnh mẽ hơn bao giờ hết.
Tuy nhiên, kết quả bầu cử giữa kỳ ngày 3/11 cho thấy rất nhiều cử tri Mỹ có quan điểm hoàn toàn khác trong vấn đề này. Phẫn nộ trước lạm phát và cái giá phải trả cho các chính sách của Tổng thống, trong đó có cuộc chiến với Iran, họ đã quay lưng với đảng Cộng hòa.
Sau chiến thắng áp đảo, một số nghị sĩ đảng Dân chủ ngày 4/11 đã công khai thảo luận về cách đảo ngược những quyết sách của chính quyền ông Trump trong 2 năm đầu nhiệm kỳ.
"Nhiệm vụ của chúng ta là gì? Trước hết, người dân Mỹ muốn Washington phải giảm chi phí sinh hoạt", thượng nghị sĩ Chuck Schumer, người có thể sớm trở lại vị trí lãnh đạo phe đa số tại Thượng viện, nói.
Thượng nghị sĩ Chuck Schumer, thành viên đảng Dân chủ, phát biểu tại cuộc họp báo ở thủ đô Washington ngày 4/11. Ảnh: AFP
Theo Hiệp hội Ôtô Mỹ (AAA), khi cử tri đi bỏ phiếu hôm 3/11, giá xăng trung bình trên toàn quốc ở mức khoảng 4,15 USD mỗi gallon (khoảng 3,78 l), cao hơn 1 USD so với cùng kỳ năm trước.
Wilbur Ross, người từng giữ chức Bộ trưởng Thương mại trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, cho rằng những tuyên bố lạc quan của Tổng thống trong những ngày cuối chiến dịch tranh cử cũng có cơ sở, khi kinh tế Mỹ vẫn duy trì đà tăng trưởng. Tuy nhiên, ông thừa nhận lạm phát nói chung và giá xăng nói riêng có lẽ là "yếu tố quyết định" đối với cử tri.
"Tôi nghĩ mọi người đã dựa rất nhiều vào vấn đề túi tiền của họ khi quyết định bỏ phiếu", ông nói.
Lael Brainard, cựu lãnh đạo Hội đồng Kinh tế Quốc gia Nhà Trắng dưới thời tổng thống Joe Biden, nhận định thông điệp kinh tế mà cử tri đã gửi đi là "người dân muốn được giảm bớt gánh nặng chi phí sinh hoạt".
Các lãnh đạo đảng Dân chủ hôm 4/11 thể hiện rằng họ đã hiểu thông điệp của cử tri về vấn đề kinh tế.
"Chúng tôi cam kết đấu tranh để xây dựng một nước Mỹ có chi phí sinh hoạt phải chăng và đó chính xác là điều chúng tôi sẽ thực hiện", nghị sĩ Hakeem Jeffries, người có khả năng trở thành Chủ tịch Hạ viện tiếp theo, tuyên bố.
Nghị sĩ Hakeem Jeffries (giữa) tại buổi họp báo ở thủ đô Washington ngày 4/11. Ảnh: AP
Tại cuộc họp báo ăn mừng chiến thắng, ông Jeffries cùng các đồng nghiệp đảng Dân chủ cam kết triển khai một số biện pháp nhằm giảm bớt gánh nặng kinh tế cho người dân, như chấm dứt cuộc chiến với Iran và tìm cách giảm phí bảo hiểm y tế.
Một số nghị sĩ Dân chủ khác cho biết đảng này có thể đảo ngược một phần các đợt cắt giảm thuế chủ chốt mà ông Trump ban hành năm ngoái, vốn bị chỉ trích là quá ưu ái người giàu và các tập đoàn lớn. Các nghị sĩ Dân chủ sắp nhậm chức cũng đề xuất khôi phục một số điều khoản trong cùng đạo luật đã cắt giảm trợ cấp Medicaid dành cho người thu nhập thấp và hỗ trợ thực phẩm cho các hộ khó khăn.
"Người dân Mỹ đang chật vật trang trải tiền xăng, chi phí y tế và thực phẩm đã bỏ phiếu áp đảo để đòi hỏi sự thay đổi", thượng nghị sĩ Dân chủ Ron Wyden, người dự kiến giữ chức chủ tịch ủy ban thuế hàng đầu của Thượng viện, tuyên bố.
Cử tri đi bầu tại thành phố Pflugerville, bang Texas, ngày 3/11. Ảnh: AP
Trong tuyên bố hôm 4/11, ông Wyden cũng cam kết ủy ban của mình sẽ tìm cách "chấm dứt các mức thuế quan tai hại của ông Trump", đồng thời hạn chế quyền áp đặt các loại thuế tương tự của Tổng thống. Một số mức thuế nhập khẩu này đã bị các tòa án liên bang bác bỏ, trong khi những khoản thuế khác mang lại nguồn thu hàng tỷ USD đang chờ phán quyết.
Tony Romm, nhà bình luận của NY Times, nhận xét những cam kết ban đầu cho thấy tham vọng lớn của đảng Dân chủ, song cũng phản ánh những thách thức mà họ có thể gặp phải khi tìm cách giải quyết nỗi lo kinh tế của cử tri.
Việc giảm chi phí sinh hoạt thông qua các đạo luật vốn không dễ dàng, và có thể càng khó khăn hơn khi ông Trump vẫn nắm quyền tại Nhà Trắng. Dù giành được đa số ghế ở lưỡng viện, họ vẫn chưa đủ lực lượng để vượt qua quyền phủ quyết của Tổng thống Trump.
"Tôi có quyền phủ quyết. Quyền phủ quyết là quyền lực tối thượng", ông Trump nói ngày 3/11.
Điều I, Khoản 7 của Hiến pháp Mỹ quy định mọi dự luật sau khi được Hạ viện và Thượng viện thông qua đều phải trình lên tổng thống. Người đứng đầu Nhà Trắng có 3 lựa chọn: ký ban hành, không ký nhưng để dự luật tự động có hiệu lực hoặc phủ quyết.
Matthew Middleton, người phát ngôn Nhà Trắng, bảo vệ các chính sách thuế và thương mại của Tổng thống, đồng thời cho biết ông Trump sẽ "hợp tác với bất kỳ ai sẵn sàng thúc đẩy các giải pháp giúp củng cố nền kinh tế Mỹ".
Tuy nhiên, Tổng thống ngày 4/11 nhắc lại lời đe dọa về quyền phủ quyết đối với những đề xuất mà quốc hội mới do đảng Dân chủ kiểm soát đưa ra, "nếu chúng tôi không đồng tình với những gì họ làm".
Tổng thống Donald Trump tại Nhà Trắng ngày 5/11. Ảnh: AP
Trong nhiệm kỳ thứ hai, ông Trump cũng nhiều lần tìm cách mở rộng giới hạn quyền lực hành pháp để thực hiện các mục tiêu kinh tế, bất chấp những nỗ lực kiềm chế từ quốc hội và tòa án. Stephen Moore, nhà kinh tế bảo thủ từng làm cố vấn cho ông Trump, dự đoán Tổng thống sẽ tiếp tục sử dụng quyền lực này.
"Có rất nhiều việc ông ấy có thể làm bằng quyền hành pháp mà không cần quốc hội thông qua", Moore nói.
Dù vậy, nhiều nghị sĩ Dân chủ cho rằng các lời đe dọa của Tổng thống không nên trở thành rào cản cho việc theo đuổi những nỗ lực đã đề ra.
Heather Boushey, cựu thành viên Hội đồng Cố vấn Kinh tế dưới thời ông Biden, lập luận đảng Dân chủ có thể bắt đầu bằng những giải pháp tương đối dễ thực hiện để chứng minh quyết tâm. Giảm chi phí chăm sóc sức khỏe và khôi phục những khoản ngân sách bị cắt giảm trong mạng lưới an sinh xã hội liên bang có thể nằm trong số các giải pháp đó.
Bà thêm rằng nỗ lực kiềm chế giá cả cũng có thể giúp cải thiện hình ảnh của đảng Dân chủ trong mắt cử tri, đồng thời "tạo tiền đề cho chương trình hành động của họ trong kỳ bầu cử năm 2028".
Thanh Tâm (Theo NY Times, AFP, AP)