CHÚ TRỌNG NĂNG LỰC THẬT
Từng tốt nghiệp ngành có điểm chuẩn cao nhất Trường ĐH Khoa học xã hội và nhân văn (ĐH Quốc gia TP.HCM) vào năm 2025 và có kinh nghiệm làm việc đúng ngành từ những năm đầu ĐH, Lê Phương Uyên, công tác ở một công ty truyền thông tại TP.HCM, trước đó đã đối mặt với một năm chật vật tìm việc vì kiến thức được học, kỹ năng được rèn luyện chưa đúng "gu" của doanh nghiệp (DN). "Tôi từng nghĩ bản thân sẽ được săn đón vì có cả chuyên môn và kinh nghiệm, nhưng thực tế lại khá khắc nghiệt. Bạn bè tôi cũng mất non nửa năm để tìm việc nhưng chưa chắc tìm được cơ hội đúng định hướng", cô nói.
Theo Uyên, khuyết điểm của một số sinh viên (SV) hiện nay là mạnh học thuật nhưng chưa đủ kỹ năng "lăn xả" vào thị trường ngay sau khi tốt nghiệp. Chưa kể, khoảng cách giữa người học ĐH và học các khóa ngắn hạn đào tạo kỹ năng truyền thông "đang dần thu hẹp". "DN cũng quan tâm nhiều hơn tới việc một người làm được gì chứ không chỉ học ở đâu, dù thực tế tấm bằng cũng có lợi thế nhất định trong vòng xét duyệt hồ sơ", Uyên nhìn nhận.
Sinh viên ngành truyền thông trải nghiệm những buổi học ”thực chiến” tại Báo Thanh Niên. Đây cũng là cách giúp sinh viên tiếp cận thực tế ngay từ giảng đường
ẢNH: NGỌC DƯƠNG
Chung quan điểm, Thân Trọng Anh Khoa, SV năm cuối ngành toán tin, Trường ĐH Khoa học tự nhiên (ĐH Quốc gia TP.HCM), cho biết nhiều DN mà anh tìm hiểu đặt nặng năng lực thực tế, nên ứng viên dù không có bằng vẫn có thể cạnh tranh nếu chịu khó học hỏi, có khả năng thích nghi. "Bằng ĐH không còn bảo chứng cho một công việc tốt như trước, mà giá trị của nó nay phụ thuộc nhiều vào thái độ và cách tận dụng quãng thời gian trên giảng đường", Khoa nói.
Trường hợp của Phương Uyên và suy nghĩ của Anh Khoa không phải cá biệt. Những ngày này, chỉ cần gõ từ khóa "thất nghiệp" trên các nền tảng mạng xã hội phổ biến với giới trẻ như Threads hay TikTok, người dùng có thể lập tức đọc nhiều bài viết của SV mới ra trường, kể cả từ những trường danh tiếng, than không thể tìm được việc làm phù hợp dù tiếp cận không ít DN.
CẦN ĐỊNH NGHĨA LẠI TẤM BẰNG ĐH
Dẫn lại câu chuyện Trung Quốc gần đây cắt giảm hàng loạt chương trình đào tạo ở khối nghệ thuật, khoa học xã hội, ngôn ngữ... một phần vì tác động từ AI, ông Chu Công Sơn, tốt nghiệp tiến sĩ ĐH Oxford (Anh), hiện là nghiên cứu viên sau tiến sĩ ở ĐH Glasgow (Scotland) kiêm quản lý dự án tại MR CoilTech, nhìn nhận nhiều công việc trước đây cần bằng cấp, giờ có thể được AI hỗ trợ hoặc thực hiện một phần.
"Ở khối STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán học), AI đang gây ảnh hưởng rất lớn. Nó trở thành một phần không thể thiếu và hoạt động hiệu quả từ khâu lên ý tưởng, phân tích cho tới thực hiện, tối ưu hóa. Điều này làm cho giá trị của bằng ĐH giảm đi rất nhiều, vì tấm bằng truyền thống chủ yếu chứng nhận kiến thức học thuật và khả năng hoàn thành chương trình đào tạo", tiến sĩ Sơn nói.
Theo ông, trong bối cảnh các DN, đơn vị đào tạo nhân lực sử dụng AI cho công việc, ứng viên có bằng ĐH loại giỏi hay khá không còn quá quan trọng. Thực tế này yêu cầu SV và nhà tuyển dụng cần coi năng lực thực tế làm thước đo chính, thay vì chỉ dựa trên chuyên ngành. Như ở Anh, SV ngành khảo cổ hay lịch sử đi làm ngân hàng là "chuyện rất bình thường" do DN đánh giá cao kỹ năng phân tích, giao tiếp, giải quyết vấn đề mà họ mang lại. "Khi này, giá trị tấm bằng ĐH được định lượng thực chất hơn, qua những gì người học đóng góp được trong môi trường làm việc với sự hỗ trợ từ AI", tiến sĩ Sơn nói.
Trong kỷ nguyên AI, giá trị của tấm bằng ĐH phải vượt ra ngoài việc truyền đạt tri thức.
ảnh: Hà Ánh
Từ thực tế tiếp xúc thị trường, GS Rick Bennett, Phó hiệu trưởng kiêm Phó chủ tịch tại Trường ĐH Anh Quốc Việt Nam, thông tin nhiều DN hiện đánh giá ứng viên theo mô hình "ASK" - gồm attitude (thái độ), skills (kỹ năng), knowledge (tri thức). Khi AI khiến tri thức dễ tiếp cận hơn, thái độ sẽ thành lợi thế cạnh tranh của người trẻ. "DN tìm kiếm những người có tinh thần học hỏi, trách nhiệm, khả năng thích ứng, hợp tác. Đây là điều AI khó thay thế", ông nói.
Đó là nguyên do GS Bennett cho rằng trong kỷ nguyên AI, tấm bằng ĐH tuy không mất đi giá trị, song cách nhìn nhận cần phải thay đổi. "Giá trị của ĐH phải vượt ra ngoài việc truyền đạt tri thức. Tấm bằng hiện đại cần gắn với kết nối DN, thực tập, định hướng sự nghiệp, phát triển cá nhân cùng nhiều cơ hội thử sức khác trong môi trường thực tiễn", ông nhấn mạnh.
Thúc đẩy khởi nghiệp từ ĐH
Tại Nghị quyết số 71 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển GD-ĐT, một trong những mục tiêu đến năm 2030 là phải nâng tầm cơ sở giáo dục ĐH thành trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp. Gần đây nhất, Nghị quyết số 86 của Chính phủ lần đầu tiên đặt vấn đề thí điểm mô hình "DN một người" (OPC) để đưa khởi nghiệp thành cơ hội thực tế với mọi người dân, ngay cả trong môi trường ĐH.
Chia sẻ với Thanh Niên, ông Edward Lim, Giám đốc quốc gia Việt Nam của BLOCK71 (Trung tâm Khởi nghiệp sáng tạo của ĐH Quốc gia Singapore), nhận định đây là hướng đi đúng đắn bởi hạ thấp rào cản là chính sách quan trọng hàng đầu để xây dựng môi trường khởi nghiệp mạnh mẽ. Song, ông nhận định "nới" điều kiện khởi nghiệp là cần thiết nhưng chưa đủ, bởi thách thức lớn hơn là giúp DN, nhất là các DN từ ĐH có thể sống sót và phát triển trong những năm đầu.
Chuyên gia này cũng khuyên khi khởi nghiệp từ giảng đường, điều SV và giảng viên cần lưu ý là yếu tố liên ngành trong các sản phẩm hoặc dịch vụ. Ngoài ra, nhóm khởi nghiệp phải bắt đầu từ vấn đề thực tiễn.