Báo cáo gây chấn động
Báo cáo Kiểm tra sức khỏe hành tinh do liên minh 60 nhà khoa học dưới sự điều phối của Viện Nghiên cứu Tác động khí hậu Potsdam (Đức) công bố mới đây cho thấy, các hệ thống tự nhiên duy trì sự sống của nhân loại đang ở trạng thái tồi tệ nhất từng được ghi nhận. Cụ thể, 7 trong số 9 “ranh giới hành tinh” - những điều kiện nền tảng bảo đảm môi trường sống ổn định cho nhân loại - đã vượt ngưỡng an toàn ở mức độ nghiêm trọng nhất kể từ khi khung đánh giá này được thiết lập vào năm 2009.
Theo The Guardian, 7 lĩnh vực đang nằm ngoài không gian vận hành an toàn gồm biến đổi khí hậu, tính toàn vẹn của sinh quyển, thay đổi hệ thống đất đai, biến đổi nguồn nước ngọt, xáo trộn các dòng chảy sinh - địa - hóa, sự xuất hiện của các thực thể mới và acid hóa đại dương. Chỉ 2 chỉ số là suy giảm ozone tầng bình lưu và nồng độ khí dung (aerosol) trong khí quyển ghi nhận cải thiện trong thập kỷ qua. Sự phục hồi của tầng ozone là kết quả tích cực từ Nghị định thư Montreal - thỏa thuận quốc tế nhằm từng bước loại bỏ các hóa chất gây suy giảm tầng ozone bảo vệ Trái đất. Trong khi đó, lượng aerosol trong khí quyển đã giảm trên phạm vi toàn cầu, một phần nhờ các biện pháp hạn chế ô nhiễm từ hoạt động vận tải biển. Tuy nhiên, mức độ aerosol vẫn còn cao tại một số khu vực.
Khái niệm “ranh giới hành tinh” được các nhà khoa học xây dựng nhằm xác định giới hạn cho sức khỏe Trái đất, trong đó các hệ thống tự nhiên của hành tinh có thể vận hành ổn định. Trong khoảng 10.000 năm qua, nền văn minh nhân loại phát triển dựa trên một môi trường tương đối ổn định, với khí hậu thuận lợi, nguồn nước dồi dào và các hệ sinh thái có khả năng cung cấp thực phẩm, nơi ở cũng như các dịch vụ thiết yếu khác.
Tuy nhiên, nền tảng đó đang bị lung lay bởi các hoạt động của con người. Lượng lớn khí thải từ việc đốt nhiên liệu hóa thạch tiếp tục làm nhiệt độ toàn cầu tăng lên. Bên cạnh đó, ô nhiễm nhựa, khai thác tài nguyên quá mức, chuyển đổi đất rừng thành đất nông nghiệp và mở rộng đô thị cũng tác động tiêu cực lên sức khỏe Trái đất. Các hệ sinh thái tự nhiên bị chia cắt hoặc suy thoái nhanh chóng, kéo theo sự suy giảm đa dạng sinh học và khả năng tự phục hồi của môi trường.
Theo ông Boris Sakschewski, tác giả chính của báo cáo và là nhà khoa học thuộc Viện Nghiên cứu Tác động khí hậu Potsdam, năm ngoái, hành tinh đã ghi nhận việc 7 trên 9 giới hạn bị vượt qua, song năm nay, mức độ lại càng nghiêm trọng hơn. “Kết quả đánh giá đã phát đi một tín hiệu rất rõ ràng: Áp lực đang gia tăng trên tất cả các ranh giới hành tinh vốn đã nằm ngoài ngưỡng an toàn. Điều này đồng nghĩa nguy cơ xảy ra những biến đổi quy mô lớn, kéo dài và có thể không thể đảo ngược đang gia tăng, trong khi dư địa để chúng ta ứng phó với những thách thức đó ngày càng thu hẹp”, ông Sakschewski nhấn mạnh.
Các nhà khoa học cũng lưu ý, việc một ranh giới thiết yếu bảo đảm sự sống cho hành tinh bị vượt qua không đồng nghĩa ngay lập tức dẫn tới những hậu quả thảm khốc, song nếu không có các biện pháp ngăn chặn, hệ lụy là vô cùng khó lường. Bà Katherine Richardson, nhà khoa học về hệ thống Trái đất tại Trường đại học Copenhagen (Đan Mạch) và là tác giả chính của báo cáo năm 2023, ví các ranh giới hành tinh giống như chỉ số huyết áp của con người. “Một chỉ số huyết áp cao không đồng nghĩa chắc chắn sẽ dẫn đến cơn đau tim, nhưng nó làm gia tăng đáng kể nguy cơ mắc bệnh”, bà nói. Theo bà, cũng tương tự, nguy cơ xảy ra những biến động nghiêm trọng đối với hệ thống Trái đất sẽ tăng lên khi các ngưỡng an toàn tiếp tục bị phá vỡ.
Những kết quả báo cáo cho thấy, cuộc khủng hoảng môi trường hiện nay không còn là những vấn đề riêng lẻ. Các ranh giới hành tinh vốn liên kết chặt chẽ với nhau. Khi nhiệt độ tăng lên, nguồn nước bị suy giảm, đa dạng sinh học mất đi và đất đai thoái hóa, các tác động sẽ cộng hưởng, làm gia tăng rủi ro cho toàn bộ hệ thống Trái đất.
Kêu gọi hành động khẩn cấp
Reuters cho hay, báo cáo về sức khỏe hành tinh được công bố trong bối cảnh thế giới liên tiếp chứng kiến các hiện tượng thời tiết cực đoan với cường độ và tần suất gia tăng. Những trận lũ lớn tại Pakistan, các đợt nắng nóng và cháy rừng nghiêm trọng ở châu Âu, mùa hè nóng nhất từng được ghi nhận tại Mỹ hay các trận lũ thảm khốc ở khu vực biên giới Nepal - Tây Tạng (Trung Quốc) gần đây… đều cho thấy dấu hiệu của một hệ thống khí hậu mất cân bằng đang xuất hiện ngày càng thường xuyên. Trong khi đó, hiện tượng El Nino mạnh nhất từng được ghi nhận tiếp tục làm gia tăng áp lực lên các hệ sinh thái và nền kinh tế. Hạn hán tại Trung Mỹ, cháy rừng ở Indonesia, nguy cơ thiếu nước tại lưu vực sông Mê Công hay những gián đoạn đối với sản xuất nông nghiệp toàn cầu cho thấy biến đổi khí hậu đang tác động trực tiếp tới sinh kế của hàng triệu người.
Bà Hindou Oumarou Ibrahim, Chủ tịch Liên minh quốc tế Planetary Guardians (Những người bảo vệ hành tinh) cho rằng, những sự kiện này không nên được xem là các cuộc khủng hoảng riêng biệt. Việc nhiều hiện tượng cực đoan xảy ra đồng thời tại các khu vực khác nhau cho thấy hệ thống Trái đất đang mất cân bằng trên quy mô toàn cầu. Trước thực trạng này, giới khoa học khẳng định, các giải pháp ứng phó không thể chỉ tập trung vào một lĩnh vực đơn lẻ. Việc giảm phát thải khí nhà kính vẫn là ưu tiên hàng đầu, song song với bảo vệ các hệ sinh thái tự nhiên, phục hồi rừng, sử dụng bền vững nguồn nước, kiểm soát ô nhiễm nhựa và chuyển đổi sang mô hình kinh tế ít phát thải hơn.
Mới đây, nhiều tổ chức quốc tế đã bắt đầu đưa yếu tố khí hậu vào các chính sách phát triển. Ngân hàng Thế giới (World Bank) và Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) vừa thông qua các đề xuất cải cách khuôn khổ đánh giá nợ đối với các quốc gia thu nhập thấp, trong đó mở rộng xem xét những thách thức dài hạn như biến đổi khí hậu. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm giúp các quốc gia có thêm dư địa đầu tư cho thích ứng và phát triển bền vững.
Tại Tuần lễ Khí hậu ở New York (Mỹ) mới đây, nhiều nhà lãnh đạo cũng nhấn mạnh vai trò của năng lượng sạch trong bảo đảm an ninh năng lượng và giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Những chính sách thúc đẩy chuyển dịch năng lượng, phát triển hạ tầng xanh và đầu tư cho công nghệ sạch được xem là những trụ cột quan trọng để giảm áp lực lên các ranh giới hành tinh.
Tuy nhiên, khoảng cách giữa nhận thức và hành động vẫn còn rất lớn. Bà Helen Clarkson, Tổng Giám đốc điều hành (CEO) Climate Group cảnh báo, nhiều doanh nghiệp vẫn dè dặt trong việc công khai các cam kết khí hậu, dù những tác động của biến đổi khí hậu ngày càng hiện hữu. Theo bà, đây là thời điểm các doanh nghiệp, tổ chức và chính phủ cần thể hiện quyết tâm mạnh mẽ hơn trong các chương trình hành động khí hậu.
Dù bức tranh hiện tại chứa đựng nhiều gam màu u ám, song các nhà khoa học vẫn cho rằng cơ hội để đảo ngược xu hướng chưa hoàn toàn khép lại. Ông Johan Rockström, Giám đốc Viện Nghiên cứu Tác động khí hậu Potsdam nhận định, nhân loại vẫn sở hữu kiến thức, công nghệ và năng lực cần thiết để đưa các ranh giới hành tinh trở lại ngưỡng an toàn. Tuy nhiên, quan trọng là tốc độ và quy mô của các hành động phải tương xứng với mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng, đồng thời đòi hỏi những chính sách, giải pháp cụ thể, đồng bộ và lâu dài nhằm bảo đảm không gian sống an toàn cho các thế hệ tương lai.
TRẦN ANH (Biên dịch)