Sau gần một thập kỷ Ủy ban châu Âu (EC) áp đặt cảnh báo "thẻ vàng" đối với ngành thủy sản Việt Nam, cả hệ thống chính trị đang bước vào đợt cao điểm hành động quyết liệt nhất, quyết tâm gỡ “thẻ vàng.”
Là địa phương có đội tàu hùng hậu hơn 4.400 chiếc, trung tâm nghề cá hàng đầu cả nước, Thành phố Hồ Chí Minh đang dồn toàn lực cho cài đặt nhật ký khai thác điện tử, thiết bị giám sát hành trình và giải quyết dứt điểm những tồn tại, vướng mắc theo khuyến cáo của EC.
Phóng viên TTXVN thực hiện loạt bài ghi nhận thực trạng, vướng mắc trong công tác quản lý và những nỗ lực của Thành phố Hồ Chí Minh cùng với Trung ương trong tìm kiếm giải pháp căn cơ để chuyển đổi một nghề cá mang tính tự do sang một nghề cá minh bạch, trách nhiệm và bền vững.
Dù các quy định và công nghệ chống khai thác IUU ngày càng được hoàn thiện, nhưng khi áp vào thực tế vươn khơi vẫn bộc lộ những điểm nghẽn từ nhật ký khai thác, truy xuất nguồn gốc đến giám sát hành trình.
Trước những khuyến nghị khắt khe của EC, Thành phố Hồ Chí Minh đang tăng cường kiểm soát, xử lý vi phạm và tìm cách quản lý chặt đội tàu không đủ điều kiện hoạt động, siết chặt kỷ cương nghề cá.
Nhận diện điểm nghẽn từ thực địa
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, hiện nhiều doanh nghiệp chế biến xuất khẩu thủy sản đang rơi vào tình cảnh "khát" nguyên liệu đạt chuẩn cho các đơn hàng sang châu Âu (EU). Nguyên nhân cốt lõi không phải do thiếu hải sản đánh bắt được, mà do rất khó thực hiện được thủ tục cấp Giấy xác nhận nguyên liệu thủy sản khai thác (giấy SC).
Cụ thể, các thị trường nhập khẩu khắt khe đòi hỏi giấy SC do cảng cá cấp phải thể hiện chính xác tên khoa học bằng tiếng Anh của từng loài hải sản. Trong khi đó, do tập quán lâu đời, ngư dân chỉ quen gọi tên loài hải sản theo từ địa phương.
Đơn cử như loài cá Đổng (xô) có tới 10 tên khoa học khác nhau nhưng ngư dân chỉ ghi chung một tên. Thậm chí cùng một loại cá, mỗi địa phương lại gọi một tên khác nhau. Khi nhật ký ghi tay sai tên loài hải sản khai thác được hoặc nét chữ nguệch ngoạc khiến Cảng cá rất khó khăn trong việc đối chiếu để cấp giấy SC.
Đối với tàu khai thác vùng khơi (chiều dài từ 15m trở lên), thời gian bám biển có thể kéo dài 5-6 tháng nên hải sản đánh bắt được trong khoảng 2-3 tuần sẽ được chuyển qua các tàu dịch vụ hậu cần trung chuyển về bờ. Tuy nhiên, theo yêu cầu, biên bản bốc dỡ tại cảng phải có chữ ký trực tiếp của thuyền trưởng tàu khai thác và đối chiếu nhật ký bản gốc là điều không khả thi khi thuyền trưởng vẫn đang ở cách đất liền hàng trăm hải lý.
Bên cạnh đó, hệ thống giám sát hành trình cũng bộc lộ những vướng mắc gây khó cho ngư dân khi thiết bị giám sát (VMS) của tàu khai thác và tàu hậu cần có chu kỳ cập nhật dữ liệu vệ tinh khoảng 2 giờ/lần. Độ trễ tín hiệu này khiến tọa độ hai tàu khi cặp mạn trung chuyển hải sản có thể không trùng khớp tại thời điểm giao nhận trên biển dẫn đến khó xác định được mẻ hải sản trên tàu hậu cần đưa về cảng là từ tàu cá nào.
Ông Nguyễn Đình Ngọc, chủ tàu cá ở phường Vũng Tàu cho biết do sử dụng các phần mềm, thiết bị giám sát hành trình của các nhà sản xuất, cung cấp khác nhau và chu kỳ cập nhật dữ liệu vệ tinh khác nhau nên tình trạng “vênh” vị trí, thời gian tàu hậu cần cặp mạn tàu cá thu mua hải sản trên biển diễn ra khá phổ biến, là nỗi lo lớn của chủ tàu, thuyền trưởng.
Ngoài ra, hiện nay các loài thủy sản đặc thù khai thác gần bờ như ruốc, cá cơm, mực câu… chủ yếu do tàu nhỏ dưới 15m đánh bắt, không thuộc diện cấp phép hay bắt buộc lắp VMS, nên không có dữ liệu để cập nhật lên Phần mềm Truy xuất nguồn gốc điện tử (eCDT) cũng khiến nguyên liệu này bị "tắc" hoàn toàn đường xuất khẩu sang EU.
Ở trên bờ, sự “lệch pha” giữa Hệ thống VMS của Cục Thủy sản và Kiểm ngư và Hệ thống Kiểm soát tàu cá (KSTC) của Bộ đội Biên phòng cũng ảnh hưởng tới ngư dân.
Theo quy định, dữ liệu xuất/nhập bến do Biên phòng xác nhận trên hệ thống KSTC là căn cứ xác định tàu đang ở trong bờ hay ngoài khơi. Tuy nhiên, sự “lệch pha” giữa 2 hệ thống khiến nhiều trường hợp tàu cá đã nhập bến làm thủ tục nhưng VMS vẫn hiển thị ngoài khơi hoặc ngược lại.
Siết chặt kỷ cương nghề cá
Cùng với truy tận gốc các điểm nghẽn về dữ liệu, Thành phố Hồ Chí Minh đang tăng cường xử lý các trường hợp cố tình mất kết nối VMS. Cụ thể, Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh đã ban hành Văn bản khẩn số 6908/UBND-ĐT ngày 29/7/2026 yêu cầu trưởng công an các xã, phường trực tiếp triệu tập chủ tàu, thuyền trưởng vi phạm đến làm việc, đồng thời đưa kết quả xử lý VMS vào bộ chỉ số đánh giá chỉ số đánh giá hiệu quả công việc (KPI) hằng tháng của lãnh đạo sở, ngành và chính quyền cơ sở.
Đối với các hành vi vi phạm nghiêm trọng xảy ra trong năm 2024 và 2025, lực lượng Biên phòng và Công an Thành phố Hồ Chí Minh đã khẩn trương điều tra, xử lý hình sự. Đến nay, địa phương đã khởi tố, đưa ra xét xử 9 vụ việc liên quan đến các hành vi tháo gửi thiết bị giám sát hành trình, tổ chức cho người khác xuất cảnh trái phép và vi phạm xác nhận nguồn gốc nguyên liệu thủy sản, xâm phạm vùng biển nước ngoài. Từ đầu năm 2026 đến nay, đã không còn tàu nào của Thành phố Hồ Chí Minh xâm phạm vùng biển nước ngoài.
Qua thống kê, toàn Thành phố Hồ Chí Minh có 408 tàu cá không đủ điều kiện hoạt động. Trước đây, ý tưởng đưa toàn bộ số tàu này về các bến bãi neo đậu tập trung để xâu chuỗi dây cáp quản lý gặp bế tắc do hệ thống sông rạch địa phương hẹp, biên độ thủy triều chênh lệch lớn và thiếu quỹ mặt bằng bến bãi.
Để ngăn chặn triệt để nguy cơ nhóm tàu không đủ điều kiện trên lén lút ra khơi, Thành phố Hồ Chí Minh ban hành quy trình quản lý tàu cá không đủ điều kiện hoạt động, đồng thời triển khai giải pháp mạnh bằng công nghệ: lắp thiết bị định vị GPS chuyên dụng cảnh báo tự động, tích hợp với phần mềm giám sát của cơ quan chức năng. Khi tàu dịch chuyển khỏi vị trí neo đậu quá 10 m, hệ thống phát cảnh báo, lực lượng chức năng nhận tọa độ, thời gian thực để kiểm tra. Đến nay, hơn 200 tàu đã được lắp đặt thử nghiệm và thành phố chuẩn bị phủ kín nhóm tàu thuộc diện quản lý.
Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản và Kiểm ngư Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Hữu Thi cho biết, quản lý hơn 4.400 tàu cá trong khi lực lượng chuyên trách mỏng, đội tàu tuần tra đã vận hành nhiều năm là áp lực rất lớn cho đơn vị. Tuy nhiên, Chi cục duy trì trực ban VMS 24/24 giờ, đồng thời chủ động phối hợp với lực lượng Biên phòng và chính quyền xã/phường rà soát, khoanh vùng 100% tàu cá không đủ điều kiện hoạt động, kiên quyết kiểm soát từ gốc, không để bất kỳ phương tiện nào 'lọt lưới' ra khơi khi chưa hoàn thiện đầy đủ thủ tục pháp lý theo quy định.
Song song với các biện pháp kiểm soát, Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp với Hải quân, Cảnh sát biển, Biên phòng thường xuyên tổ chức các buổi tuyên truyền về phòng chống IUU, “ăn sáng cùng ngư dân” hay “càphê sáng với ngư dân” để nâng cao nhận thức, tạo mối liên hệ chặt chẽ với ngư dân, đồng thời nắm bắt khó khăn, tháo gỡ vướng mắc để hỗ trợ và sàng lọc các trường hợp có nguy cơ vi phạm cao để đưa vào diện theo dõi, nhắc nhở thường xuyên.
Ngoài ra, Thành phố Hồ Chí Minh còn ban hành Quy chế phối hợp liên ngành trong theo dõi, kiểm soát hoạt động tàu cá ra vào cảng, xuất nhập bến, tàu cá trên biển; trao đổi, chia sẻ thông tin xử lý tàu cá vi phạm khai thác IUU tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Sự kết hợp giữa khắc phục điểm nghẽn kỹ thuật, hoàn thiện dữ liệu và siết chặt kỷ cương đang từng bước tạo nền tảng để nghề cá chuyển từ quản lý theo từng khâu sang kiểm soát xuyên suốt từ khai thác đến truy xuất nguồn gốc./.
Mời độc giả theo dõi chùm bài tại đây:
Bài cuối: Cơ hội lịch sử từ bước ngoặt gỡ “thẻ vàng”
(TTXVN/Vietnam+)