Bị phạt hàng triệu USD, doanh nghiệp giật mình với chữ “S” trong ESG

Tập đoàn kiểm toán và tư vấn Deloitte vừa đồng ý chi 21,5 triệu USD để dàn xếp cuộc điều tra của Bộ Tư pháp Mỹ (DOJ) liên quan đến các hoạt động về đa dạng, công bằng và hòa nhập (DEI). Khoản thanh toán này gồm 10 triệu USD tiền bồi hoàn và 11,5 triệu USD để giải quyết vụ việc. Động thái này là diễn biến tiếp theo sau khi đối thủ IBM chấp thuận trả 17,1 triệu USD vì những cáo buộc tương tự.

Theo Financial Times, đại diện Deloitte cho biết việc dàn xếp giúp tập đoàn tránh được những chi phí và tổn hại từ một vụ kiện kéo dài. Tuy nhiên, sự việc này phát đi tín hiệu rõ ràng: Chữ “S” trong ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) đã bước qua thời kỳ của những cam kết mang tính hình thức mà chính thức bước vào giai đoạn thực thi với các chế tài pháp lý nghiêm ngặt.

Khi chỉ tiêu nội bộ trở thành rủi ro pháp lý

Theo cáo buộc từ DOJ, Deloitte bị điều tra theo Đạo luật Khiếu nại Gian lận (False Claims Act) thuộc Sáng kiến Chống Gian lận Dân quyền. Tập đoàn này bị cho là đã xác nhận tuân thủ các quy định chống phân biệt đối xử trong hợp đồng liên bang, nhưng trên thực tế lại áp dụng các tiêu chí nhân khẩu học vào tuyển dụng, thăng chức và phân bổ nhân sự cho các dự án của chính phủ.

Cụ thể, các đơn vị kinh doanh nhận báo cáo hàng tháng theo dõi tiến độ mục tiêu nhân sự, được phân loại theo mã màu xanh lá, vàng hoặc đỏ. Thù lao của khoảng 150 lãnh đạo cấp cao nhất (PPMD) trong 2 năm thậm chí bị ảnh hưởng nếu không đạt chỉ tiêu này. Ngoài ra, danh sách ứng viên thăng chức và nhân sự dự án cũng bị rà soát dựa trên giới tính và sắc tộc để cân bằng tỷ lệ các nhóm thiểu số.

Tổng Chưởng lý Mỹ Todd Blanche nhấn mạnh các nhà thầu chính phủ không được phép thưởng hoặc phạt nhân viên dựa trên các yếu tố nhân khẩu học, và việc gắn mác DEI không thể biến những hành vi này thành hợp pháp. Vụ việc cho thấy ranh giới mong manh giữa chính sách trách nhiệm xã hội và nguy cơ vi phạm pháp luật lao động nếu doanh nghiệp áp dụng các biện pháp mang tính áp đặt cơ học.

Tranh cãi dữ liệu: Quản trị minh bạch hay công cụ rủi ro?

Song song với các cuộc điều tra, tranh luận về việc thu thập dữ liệu nhân sự đang diễn ra gay gắt tại Mỹ. Theo hãng tin Reuters, Ủy ban Cơ hội Việc làm Bình đẳng (EEOC) đang xem xét chấm dứt yêu cầu báo cáo nhân khẩu học EEO-1 - biểu mẫu bắt buộc áp dụng từ năm 1966 đối với các doanh nghiệp từ 100 lao động trở lên.

Đề xuất này xuất phát từ lo ngại các báo cáo phân loại thô sơ có thể dẫn đến việc áp đặt hạn ngạch nhân sự bất hợp pháp. Tuy nhiên, giới kinh doanh lại thể hiện sự thận trọng. Đại diện Phòng Thương mại Mỹ và Liên đoàn Bán lẻ Quốc gia Mỹ (NRF) cho rằng doanh nghiệp vẫn cần thu thập và phân tích dữ liệu nhân sự cho các mục đích hợp pháp như kiểm toán nội bộ, rà soát công bằng tiền lương và phòng ngừa rủi ro pháp lý.

Bà Barbara Moskowitz, Giám đốc Viện Bình đẳng Nơi làm việc (tổ chức quy tụ nhiều tập đoàn lớn như Microsoft, Coca-Cola, Charles Schwab), khẳng định: “Dữ liệu không phải là vấn đề. Xóa bỏ dữ liệu không xóa bỏ sự phân biệt đối xử, mà chỉ xóa bỏ khả năng nhìn thấy nó”. Trong một khảo sát ngẫu nhiên 150 ý kiến đóng góp cho EEOC do Giáo sư Donald Tomaskovic-Devey (Đại học Massachusetts) thực hiện, có tới 88% ý kiến phản đối việc hủy bỏ báo cáo dữ liệu này.

Châu Âu siết luật: Chế tài tối đa 3% doanh thu toàn cầu

Trong khi thị trường Mỹ siết chặt việc thực thi luật chống phân biệt đối xử, Liên minh châu Âu (EU) lại thiết lập chuẩn mực toàn cầu mới về trách nhiệm chuỗi cung ứng thông qua Chỉ thị Thẩm định Tính bền vững của Doanh nghiệp (CSDDD - Directive 2024/1760), vừa được cập nhật qua các gói sửa đổi Omnibus I (Chỉ thị 2025/794 và Chỉ thị 2026/470 có hiệu lực từ 18/3/2026).

Khung pháp lý của EU áp dụng trực tiếp cho các doanh nghiệp lớn có từ 5.000 nhân viên và đạt doanh thu thuần toàn cầu từ 1,5 tỷ euro (hoặc doanh nghiệp ngoài EU đạt doanh thu 1,5 tỷ euro tại thị trường này). Doanh nghiệp buộc phải rà soát, ngăn chặn và xử lý các tác động tiêu cực đến quyền con người và môi trường không chỉ trong nội bộ mà trên toàn bộ chuỗi giá trị toàn cầu.

Chế tài thực thi của CSDDD mang tính răn đe rất cao: Các quốc gia thành viên EU có thể áp mức phạt hành chính lên tới 3% tổng doanh thu thuần toàn cầu đối với những vi phạm nghiêm trọng nhất. Bên cạnh đó, các nạn nhân bị ảnh hưởng có quyền khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại theo luật dân sự quốc gia.

Theo lộ trình đã điều chỉnh, các nước EU phải chuyển hóa chỉ thị này vào luật quốc gia trước ngày 26/7/2028 và áp dụng từ 26/7/2029, riêng nghĩa vụ báo cáo bắt đầu từ năm tài chính 2030. Dù các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) không thuộc phạm vi điều chỉnh trực tiếp, họ vẫn sẽ chịu tác động gián tiếp khi nằm trong chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia và được hỗ trợ qua các điều khoản hợp đồng mẫu.

Bà Meredith Benton, Giám đốc Công ty Nghiên cứu Whistle Stop Capital, nhận định trên Reuters, bất kể các quy định hành chính thay đổi ra sao, các lãnh đạo doanh nghiệp vẫn sẽ phải liên tục theo dõi và chứng minh dữ liệu xã hội của mình vừa để tối ưu hóa quản trị nhân sự, vừa làm bằng chứng tự bảo vệ trước các rủi ro pháp lý ngày càng lớn.