Tái sinh những thớ gỗ mang ký ức biển
Trong xưởng sản xuất Hội An Wood trên đường Trần Nhân Tông, phường Hội An Đông (TP. Đà Nẵng), những thanh gỗ đủ kích thước, hình dáng được xếp thành từng nhóm. Có thanh mang màu nâu sẫm, bề mặt còn nguyên những lỗ đinh; có tấm cong theo dáng thân tàu, hằn những vết nứt, xước sau nhiều năm ngâm mình trong nước biển.
Ông Lê Huỳnh Huyên, chủ cơ sở, cho biết cách đây hơn 6 năm, trong những lần đi qua các cảng, ông bắt gặp nhiều xác tàu không còn sử dụng nằm phơi nắng, phơi sương. Điều khiến ông chú ý là bên trong những thân tàu cũ ấy vẫn còn nhiều thanh gỗ chắc chắn.
Vốn có nhiều năm làm việc trong lĩnh vực gỗ, ông Huyên nhận thấy gỗ đóng tàu thường là những loại có độ bền cao như lim, sến, kiền kiền, sao... Sau nhiều năm chịu nắng, gió và nước biển, vật liệu này mang một diện mạo đặc biệt.
Năm 2020, từ ý tưởng tận dụng nguồn vật liệu này, ông Huyên cùng cộng sự bắt đầu tìm đến các cảng, đặt mua những vỏ tàu, thuyền cũ tháo dỡ rồi đưa về cơ sở xử lý.
Gỗ sau khi tháo khỏi thân tàu thường còn đinh, sắt, các chi tiết kim loại, lớp sơn cũ và lượng muối ngấm sâu. Từng thanh gỗ phải được dò tìm, loại bỏ kim loại, làm sạch, xử lý bề mặt, khắc phục cong vênh và ổn định vật liệu trước khi chế tác.
Điều quan trọng là người thợ phải hạn chế tối đa việc cắt bỏ gỗ. Những phần lớn từ khung tàu có thể trở thành cửa, cổng, giường; các tấm ván mỏng hơn được làm thành bàn, ghế, tủ hoặc đồ trang trí.
“Trước khi bắt tay vào làm, người thợ phải ‘đọc’ được vật liệu, nhìn vào kích thước, hình dáng, đường vân và những dấu tích còn lại để quyết định nó phù hợp với sản phẩm nào”, ông Huyên chia sẻ.
Để hiện thực hóa ý tưởng ấy, Hội An Wood quy tụ những người thợ có tay nghề cao, trong đó có các nghệ nhân, thợ mộc đến từ làng mộc Kim Bồng nổi tiếng ở Hội An. Thời điểm đó ảnh hưởng bởi dịch COVID-19 nhiều thợ ít việc làm đã tìm đến Hội An Wood. Từ những ngày đầu cộng tác, họ dần gắn bó, trở thành những người thợ chủ lực góp phần tạo nên những sản phẩm độc bản từ gỗ tàu cũ.
Ông Nguyễn Hữu Mẫn, 61 tuổi, dẫn chúng tôi xem một số sản phẩm vừa hoàn thiện. Ông lấy ra một tấm gỗ màu đen sẫm, trên bề mặt nổi bật những đường chạm khắc mô phỏng lễ hội của đồng bào vùng cao.
Theo ông Mẫn, đây vốn là phần be phía trên của một chiếc thuyền cũ. Sau khi tháo dỡ và xử lý, người thợ giữ lại hình dáng, chất liệu cùng những dấu vết vốn có rồi chạm khắc thêm hoa văn. Từ một bộ phận của con thuyền, tấm gỗ trở thành món đồ trang trí có diện mạo hoàn toàn khác.
“Quan trọng là phải giữ được vẻ cũ kỹ của gỗ, đồng thời nét chạm trổ phải sáng tạo, phù hợp với không gian, nhu cầu của khách”, ông Mẫn nói.
Anh Lê Hồng Linh, 42 tuổi, một thợ mộc làng Kim Bồng gắn bó với cơ sở nhiều năm, cho biết làm với gỗ tàu cũ đòi hỏi người thợ phải biết nhìn vật liệu.
“Có tấm phù hợp làm bàn, có tấm lại hợp làm cánh tủ hoặc một món trang trí. Nếu cắt đi nhiều quá thì mất cái hay của nó”, anh Linh chia sẻ.
Vì vậy, mỗi tấm gỗ trước khi chế tác đều được tuyển chọn kỹ, xử lý rồi phân loại theo đặc tính. Quá trình sản xuất gần như phải “đi theo” kích thước nguyên bản của khối gỗ. Tay nghề của người thợ không chỉ nằm ở kỹ thuật mà còn ở khả năng nhận diện, giữ lại những phần có giá trị và can thiệp vừa đủ để sản phẩm mới không đánh mất câu chuyện của vật liệu cũ.
Dấu thời gian thành giá trị
Điểm đặc biệt của nội thất làm từ gỗ tàu cũ là người thợ không tìm cách xóa đi quá khứ của vật liệu. Những lỗ đinh, vết nứt, đường xước, màu gỗ sẫm hay đường cong vốn có của thân tàu được giữ lại như một phần của thiết kế.
“Gỗ này có nét cổ, có dấu thời gian trên đó mà không màu sơn nào làm được”, ông Huyên nói.
Chính những dấu tích ấy tạo nên sự khác biệt giữa sản phẩm làm từ gỗ tàu cũ với nội thất công nghiệp. Mỗi thanh gỗ có một hình dáng, màu sắc và câu chuyện riêng. Khi qua bàn tay người thợ, chúng trở thành những sản phẩm gần như không thể lặp lại.
Ngay từ đầu, Hội An Wood xác định không biến vỏ tàu cũ thành những món đồ lưu niệm đơn thuần mà hướng tới nội, ngoại thất độc bản. Bàn ghế, giường, tủ, xích đu, đèn và nhiều món đồ trang trí được làm theo đơn đặt hàng của các gia đình, chủ căn hộ, nhà hàng, khách sạn, homestay...
Thị trường chủ yếu ở các thành phố lớn, nơi một bộ phận khách hàng tìm kiếm những món đồ tạo điểm nhấn khác biệt cho không gian hiện đại.
Con đường này ban đầu không dễ dàng. Một bộ phận khách hàng vẫn mặc định đồ tái chế là đồ cũ, đồ bỏ đi và phải có giá rẻ. Trong khi đó, để một thanh gỗ từng nằm trong thân tàu trở thành sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ phải bỏ nhiều công sức xử lý hơn so với gỗ mới.
Tại xưởng, gỗ cũ vì thế không được xem đơn thuần là vật liệu tận dụng mà được tuyển chọn, xử lý và chế tác bằng một quy trình nghiêm túc, kết hợp kỹ thuật, kinh nghiệm và sự sáng tạo.
Theo ông Huyên, khách hàng tìm đến dòng sản phẩm này ngày càng quan tâm đến độ bền, vẻ đẹp tự nhiên và sự khác biệt.
“Có nhiều người thích một cái gì bền, độc đáo nhưng đơn giản theo cách riêng của họ. Tệp khách hàng này hiện nay đã mở rộng rất nhiều, những đơn hàng cũng đến liên tục trong những năm gần đây”, ông chia sẻ.
Gỗ tàu thuyền với những dấu vết không hoàn hảo gợi liên tưởng đến phong cách wabi-sabi của Nhật Bản - đề cao vẻ đẹp của sự mộc mạc, vô thường và những khiếm khuyết tự nhiên. Trong khi đó, những người thợ Kim Bồng mang đến vật liệu ấy cách xử lý đậm chất thủ công, mộc mạc.
Một chiếc bàn giữ nguyên lỗ đinh của thân tàu, chiếc ghế với đường vân gỗ cũ hay chiếc đèn làm từ phần be tàu vì thế không chỉ là món đồ nội thất. Đó còn là một câu chuyện về vật liệu từng có một đời sống khác, nay tiếp tục hiện diện trong một không gian mới.
Hiện, cơ sở tạo việc làm cho khoảng 40 lao động ở nhiều công đoạn, với thu nhập khá. Cơ sở cũng đào tạo nghề miễn phí cho những người muốn học nghề và trả lương trong thời gian học việc.
Thời gian tới, ông Huyên dự kiến tiếp tục đầu tư, hoàn thiện quy trình xử lý vật liệu tái sinh để khai thác sâu hơn giá trị của những tàu, thuyền cũ, đồng thời cũng tính đến việc phát triển du lịch trải nghiệm, để du khách có thể tận mắt chứng kiến hành trình một thân tàu đã qua sử dụng được tháo dỡ, xử lý rồi trở thành một món nội thất đặc biệt.