Đáng lo là không phải ai mắc bẫy cũng vì nhẹ dạ hay ham lợi. Nhiều người bị lừa chỉ vì không nắm rõ thủ tục mình được yêu cầu thực hiện, không phân biệt được đâu là quy trình chính thức của cơ quan nhà nước.
Tại hội nghị hưởng ứng Ngày Pháp luật VN năm 2026, đại diện Bộ Công an đã cảnh báo 5 nhóm thủ đoạn lừa đảo phổ biến trên không gian mạng, gồm: mạo danh cơ quan, tổ chức; dùng trí tuệ nhân tạo (AI) giả mạo hình ảnh, giọng nói; lừa đảo đầu tư tài chính, tuyển dụng việc làm; lừa đảo mua bán trực tuyến; đánh cắp dữ liệu, chiếm quyền điều khiển thiết bị. Từ góc độ phòng ngừa, tôi cho rằng người dân không chỉ cần biết các thủ đoạn mà còn phải biết tìm thông tin chính xác ở đâu.
Kẻ lừa đảo đánh trúng tâm lý sợ vi phạm pháp luật, sợ chậm trễ thủ tục. Bọn họ tự xưng công an, nhân viên thuế, bảo hiểm xã hội, đưa ra những yêu cầu nghe rất hợp lý. Không biết quy trình cập nhật định danh điện tử chính thức, người dân dễ tin rằng bấm vào đường dẫn hay cài ứng dụng theo hướng dẫn của người gọi là cần thiết. Làm theo rồi thì dữ liệu cá nhân bị đánh cắp, điện thoại bị chiếm quyền điều khiển, tiền trong tài khoản "không cánh mà bay". Khi AI tạo được hình ảnh và giọng nói giả đầy thuyết phục thì việc nhìn thấy, nghe thấy đã không còn là căn cứ đủ tin cậy để xác định danh tính.
Nghịch lý là không ít người dành nhiều giờ mỗi ngày lướt mạng xã hội nhưng hiếm khi tìm hiểu những thủ tục liên quan trực tiếp đến quyền lợi của mình. Một thông tin chưa kiểm chứng có thể được chia sẻ hàng nghìn lần, còn hướng dẫn chính thức về cấp thẻ căn cước, cư trú, nộp thuế, bảo hiểm lại ít người đọc.
Đã đến lúc thay đổi thói quen tiếp nhận thông tin. Thay vì chỉ tìm hiểu thủ tục khi có người gọi điện yêu cầu, hãy chủ động cập nhật từ báo chí chính thống và cổng thông tin của cơ quan nhà nước. Báo chí chính thống có quy trình kiểm chứng, giải thích chính sách bằng ngôn ngữ đời thường. Cổng thông tin nhà nước là nơi đối chiếu cụ thể hồ sơ, trình tự, phí, lệ phí và cơ quan có thẩm quyền. Vấn đề không phải là từ bỏ mạng xã hội mà là không coi nội dung chưa kiểm chứng trên đó là căn cứ để thực hiện thủ tục hành chính.
Khi nhận cuộc gọi yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân, chuyển tiền hay cài ứng dụng để giải quyết thủ tục, hãy bình tĩnh đối chiếu với hướng dẫn chính thức. Còn nghi ngờ thì liên hệ cơ quan có thẩm quyền qua số điện thoại đã công bố hoặc đến trực tiếp. Tuy nhiên sẽ không công bằng nếu chỉ đòi hỏi người dân cảnh giác. Muốn người dân tìm đến nguồn chính thống thì thông tin chính thống phải dễ tìm, dễ hiểu, cập nhật kịp thời... Với người cao tuổi, người ít sử dụng công nghệ thì việc tuyên truyền cần được thực hiện bằng nhiều hình thức phù hợp.
Phòng, chống lừa đảo không thể chỉ dừng ở việc ghi nhớ từng chiêu thức. Điều quan trọng hơn là hình thành thói quen kiểm chứng thông tin trước khi tin tưởng và hành động. Kẻ lừa đảo có thể giả mạo giọng nói, hình ảnh, thậm chí cả giao diện của cơ quan nhà nước nhưng không thể biến một yêu cầu trái quy trình thành thủ tục hợp pháp.
Khi người dân biết tìm đúng nguồn thông tin, hiểu đúng những thủ tục liên quan đến mình và có thói quen kiểm chứng trước khi làm theo, những chiếc bẫy được giăng ra dưới danh nghĩa cơ quan công quyền sẽ khó có cơ hội phát huy tác dụng.